Eğitim Teknolojileri
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi · Eğitim Bilimleri
Eğitim ve öğretim teknolojileri; eğitim teknolojisi kavramını, Dale'in yaşantı konisini, materyal tasarım ilkelerini, Mayer'in çoklu ortam ilkelerini ve bilişsel yük kuramını, iletişim modellerini, ADDIE ve ASSURE öğretim tasarımı modellerini, materyal türlerini, uzaktan ve harmanlanmış öğrenmeyi, TPAB ve SAMR modellerini, oyunlaştırma ve artırılmış-sanal gerçekliği, dijital vatandaşlığı, telif hakkı ve açık lisansları, Türkiye'deki eğitim teknolojisi uygulamalarını, yapay zekâyı ve evrensel öğrenme tasarımını kapsar.
Bilmen gereken kurallar
Kavramlar, yaşantı ve tasarım ilkeleri:
- Eğitim teknolojisi: öğrenmeyi kolaylaştırmak ve performansı artırmak için uygun teknolojik süreç ve kaynakları tasarlama, geliştirme, kullanma, yönetme ve değerlendirme. Öğretim teknolojisi öğretim sürecine odaklanır. Materyal içeriği taşır (çalışma yaprağı, video); araç-gereç sunmaya yarar (projeksiyon, tahta, akıllı tahta)
- Dale'in yaşantı konisi (somuttan soyuta): doğrudan amaçlı yaşantılar, düzenlenmiş yaşantılar (model, maket, benzetim), dramatize edilmiş yaşantılar, gösteriler, geziler, sergiler, eğitsel televizyon, hareketli resimler (film), kayıtlar-radyo-durağan resimler, görsel semboller, sözel semboller. Öğretim somuttan başlamalı; konideki yüzdeler Dale'e ait değildir. Bruner'in eylemsel, imgesel, sembolik temsil evreleriyle ilişkilidir
- Görsel tasarım ilkeleri: karşıtlık, hizalama, tekrar, yakınlık, denge, boş alan, sadelik, okunaklılık; renk ve yazı tipi tutarlılığı
- Mayer'in çoklu ortam ilkeleri: çoklu ortam, uzamsal ve zamansal yakınlık (bitişiklik), tutarlılık, kip (modalite), gereksizlik (artıklık), işaretleme, bölümleme, ön eğitim (ön alıştırma), kişiselleştirme, ses ve görüntü ilkeleri. Dayanakları: ikili kodlama (sözel ve görsel kanal), sınırlı kapasite, etkin işleme
- Bilişsel yük kuramı (Sweller): içsel yük (konunun karmaşıklığı), dışsal yük (kötü tasarım), etkili ya da ilgili yük (şema oluşturmaya ayrılan); tasarımda dışsal yük azaltılır, içsel yük yönetilir
- İletişim modelleri: Shannon ve Weaver (kaynak, verici, kanal, alıcı, hedef; gürültü), Schramm (ortak yaşantı alanı, dönüt), Berlo (kaynak, ileti, kanal, alıcı; SMCR). Gürültü fiziksel, fizyolojik, psikolojik ya da anlamsal olabilir
Öğretim tasarımı, materyal ve öğrenme ortamları:
- ADDIE: analiz, tasarım, geliştirme, uygulama, değerlendirme; değerlendirme her aşamada biçimlendirici olarak da yapılır. ASSURE (Heinich, Molenda, Russell, Smaldino): öğrenci özelliklerinin analizi, hedeflerin belirlenmesi, yöntem-ortam-materyal seçimi, ortam ve materyallerin kullanımı, öğrenci katılımının sağlanması, değerlendirme ve düzenleme. Diğer modeller: Dick ve Carey, Kemp
- Materyal türleri: görsel (poster, grafik, harita, gerçek nesne, model, maket), işitsel (ses kaydı, podcast), görsel-işitsel (video, animasyon), etkileşimli (simülasyon, eğitsel yazılım). Seçimde hedef, öğrenci, içerik, maliyet ve erişilebilirlik dikkate alınır
- Uzaktan eğitim: eş zamanlı (senkron) ve eş zamansız (asenkron). Harmanlanmış (karma) öğrenme: yüz yüze ve çevrim içi birlikte. Ters yüz (çevrilmiş) sınıf: konu evde, uygulama sınıfta. Mobil öğrenme. Kitlesel açık çevrim içi ders (MOOC). Öğrenme yönetim sistemi (ders, ödev, not, tartışma yönetimi)
- TPAB (TPACK; Mishra ve Koehler): teknoloji, pedagoji ve alan bilgisinin kesişimi; Shulman'ın pedagojik alan bilgisine dayanır. Bileşenler: teknoloji, pedagoji ve alan bilgisi; ikili kesişimler pedagojik alan bilgisi (pedagoji + alan), teknolojik alan bilgisi (teknoloji + alan), teknolojik pedagojik bilgi (teknoloji + pedagoji); üçünün kesişimi TPAB. SAMR (Puentedura): yerine koyma (ikame), genişletme (artırma, zenginleştirme) — iyileştirme düzeyi; değiştirme (düzenleme: görev önemli ölçüde yeniden tasarlanır), yeniden tanımlama (teknolojisiz olanaksız yeni görev) — dönüşüm düzeyi
- Oyunlaştırma: oyun dışı etkinliğe puan, rozet, seviye, liderlik tablosu gibi oyun ögeleri eklemek; oyun tabanlı öğrenme: öğrenmenin oyunun kendisiyle gerçekleşmesi. Artırılmış gerçeklik (gerçek ortama sanal öge ekleme), sanal gerçeklik (tümüyle sanal ortam), karma gerçeklik (sanal ögelerin gerçek ortamla etkileşmesi), simülasyon
Etik, erişilebilirlik ve Türkiye'deki uygulamalar:
- Dijital vatandaşlık (Ribble): dijital erişim, ticaret, iletişim, okuryazarlık, görgü kuralları (etik), hukuk, haklar ve sorumluluklar, sağlık ve esenlik, güvenlik. Dijital ayak izi kalıcıdır; siber zorbalıkta önleme, bildirim ve destek
- Telif hakkı: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu eser sahibinin haklarını korur; başkasının eserini kullanmak için kural olarak izin gerekir, kanundaki istisnalarda (örneğin alıntı) da kaynak gösterilir. Creative Commons: BY (atıf), NC (ticari olmayan), ND (türetilemez), SA (aynı lisansla paylaş). Koruma süresi dolan eserler kamuya mal olmuş eserlerdir ve serbestçe kullanılabilir. Açık eğitim kaynakları açık lisanslarla paylaşılır
- Türkiye: FATİH Projesi (Fırsatları Artırma ve Teknolojiyi İyileştirme Hareketi; etkileşimli tahta, tablet, genişbant internet), EBA (Eğitim Bilişim Ağı), salgın döneminde uzaktan eğitimde EBA ve TRT EBA TV yayınları
- Yapay zekâ: uyarlanabilir öğrenme, akıllı öğretim sistemleri; riskler: yanlış ya da yanlı bilgi, kişisel veri gizliliği (6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu), akademik dürüstlük
- Evrensel öğrenme tasarımı (öğrenme için evrensel tasarım, ÖET; UDL): çoklu temsil, çoklu eylem ve ifade, çoklu katılım. Erişilebilirlik: altyazı, alternatif metin, yeterli renk karşıtlığı, klavyeyle kullanılabilirlik
Sık karıştırılanlar:
- Eğitim teknolojisi yalnız cihaz değil, süreçtir
- Dale'in konisi somuttan soyuta sıralanır; "%10 okuduğunu hatırlar" yüzdeleri Dale'e ait değildir
- Gereksizlik ilkesi: sesli anlatımın aynısını ekrana yazma; kip ilkesi: görselin açıklamasını yazı yerine sesle ver
- İçsel yük konudan, dışsal yük tasarımdan doğar
- Eş zamanlı canlı ve anlık; eş zamansız kayıtlı ve esnektir
- Ters yüz sınıfta konu evde, uygulama sınıftadır
- SAMR'da genişletme iyileştirme, değiştirme ve yeniden tanımlama dönüşüm düzeyidir
- Oyunlaştırma oyun ögesi eklemek; eğitsel oyun öğrenmenin oyunla olmasıdır
- Artırılmış gerçeklikte gerçek ortam görünür; sanal gerçeklikte tümüyle sanaldır
- CC ND türetmeyi, NC ticari kullanımı yasaklar
Çözümlü örnekler
Bir fen öğretmeni "Basit elektrik devresi" dersini ASSURE modeline göre nasıl planlar?
Öğrenciyi analiz eder: ön bilgileri (pil, iletken), ilgileri, dijital becerileri; hedefi yazar: "Öğrenci pil, kablo ve ampulle çalışan bir devre kurar."
Yöntem ve materyali seçer: devre setleri ve bir simülasyon; önce materyali dener, ortamı hazırlar ve derste kullanır.
Öğrencilerin devreyi kendilerinin kurmasını sağlar, dönüt verir; sonunda hedefe ulaşılıp ulaşılmadığını ve materyalin işe yarayıp yaramadığını değerlendirip planı düzenler.
Bir öğretmenin hazırladığı ders videosunda anlatıcı resmî ve mesafeli bir dil kullanıyor, arka planda müzik çalıyor ve video 25 dakikalık tek parça. Mayer'in ilkelerine göre nasıl iyileştirilir?
Anlatımı öğrenciye "sen" ya da "biz" diye seslenen sohbet diline çevirir, önemli adımları vurgular (kişiselleştirme ve işaretleme).
Konuyla ilgisiz arka plan müziğini çıkarır (tutarlılık).
Videoyu öğrencinin ilerletebileceği kısa bölümlere ayırır ve gerekirse temel terimleri baştaki kısa bir bölümde tanıtır (bölümleme ve ön eğitim).
Kendini dene: 5 soru
1. Dale'in yaşantı konisinde en somut yaşantıları içeren basamak hangisidir?
- ADramatize edilmiş yaşantılar
- BGörsel semboller
- CDoğrudan amaçlı yaşantılar
- DGösteriler
- ESözel semboller
Cevabı gör
Doğru cevap: C (Doğrudan amaçlı yaşantılar)
- Konide en altta, en somut basamakta doğrudan amaçlı (gerçek) yaşantılar yer alır.
- Konide yukarı çıkıldıkça yaşantılar soyutlaşır; en soyut basamak sözel sembollerdir.
2. Tamamen uzaktan yürütülen bir derste öğrenciler, öğretmenin önceden kaydedip platforma yüklediği videoları istedikleri saatte izliyor ve ödevlerini hafta sonuna kadar sisteme yüklüyor. Bu uygulama hangisine örnektir?
- AEş zamansız uzaktan eğitim
- BEş zamanlı uzaktan eğitim
- CHarmanlanmış öğrenme
- DTers yüz sınıf
- EMobil öğrenme
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Eş zamansız uzaktan eğitim)
- Öğretmen ve öğrencinin aynı anda çevrim içi olması gerekmeyen, kayıtlı içerikle yürüyen eğitim eş zamansızdır.
- Eş zamanlı eğitimde canlı ders ve anlık etkileşim vardır; harmanlanmış öğrenme ve ters yüz sınıf yüz yüze dersi de içerir.
3. Analiz, tasarım, geliştirme, uygulama ve değerlendirme aşamalarından oluşan öğretim tasarımı modeli hangisidir?
- AASSURE
- BSAMR
- CTPAB
- DADDIE
- EDale'in yaşantı konisi
Cevabı gör
Doğru cevap: D (ADDIE)
- ADDIE adı aşamaların İngilizce baş harflerinden oluşur: analiz, tasarım, geliştirme, uygulama, değerlendirme.
- ASSURE de bir öğretim tasarımı modelidir ama öğrenci analiziyle başlayıp öğrenci katılımı ve değerlendirmeyle biten altı adımdan oluşur.
4. Eğitim teknolojisi ve materyallerle ilgili; I. Video ve poster gibi ögeler içerik taşıyan öğretim materyalleridir; projeksiyon cihazı ise bunları sunmaya yarayan araç-gereçtir. II. Materyal seçiminde hedef, öğrenci özellikleri, maliyet ve erişilebilirlik dikkate alınır. III. Dale'in konisiyle birlikte verilen "okuduğunun %10'unu hatırlar" gibi yüzdeler Dale'in deneylerine dayanır. yargılarından hangileri doğrudur?
- AYalnız II
- BI ve II
- CI ve III
- DII ve III
- EI, II ve III
Cevabı gör
Doğru cevap: B (I ve II)
- Materyal içeriği taşır, araç-gereç onu sunar (I); materyal hedefe, öğrenciye, maliyete ve erişilebilirliğe göre seçilir (II).
- Dale'in konisi yaşantıları somutluk derecesine göre sıralar; yüzdeler Dale'e ait değildir, sonradan eklenmiştir (III yanlış).
5. Öğrenciler konu anlatım videolarını evde izliyor; sınıfta ise öğretmen rehberliğinde problem çözme ve uygulama etkinlikleri yapılıyor. Bu uygulama hangisine örnektir?
- AEş zamanlı uzaktan eğitim
- BProgramlı öğretim
- COyunlaştırma
- DMobil öğrenme
- ETers yüz sınıf
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Ters yüz sınıf)
- Konunun evde videoyla öğrenilip sınıf zamanının uygulamaya ayrılması ters yüz (çevrilmiş) sınıftır.
- Ters yüz sınıf yüz yüze dersi ortadan kaldırmaz; sınıf içi zamanın kullanımını değiştirir.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.