Eğitimin Temelleri
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi · Eğitim Bilimleri
Eğitimin temelleri; eğitim ve kültür kavramlarını, eğitimin felsefi temellerini (felsefe akımları ve eğitim akımları), toplumsal temellerini (eğitimin işlevleri, eğitim sosyolojisi yaklaşımları, sosyal hareketlilik), ekonomik temellerini (beşerî sermaye, getiri, verimlilik, planlama), politik temellerini ve Türk eğitim tarihini (eski Türkler, İslamiyet sonrası, Osmanlı, Cumhuriyet) kapsar.
Bilmen gereken kurallar
Kavramlar ve felsefi temeller:
- Eğitim (Ertürk): bireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla, kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme süreci. Formal eğitim planlı ve amaçlı (örgün ve yaygın eğitim), informal eğitim kendiliğinden ve plansızdır. Öğretim: öğrenmeyi sağlamak için yapılan planlı etkinlikler
- Kültür kavramları: kültürleme ya da enkültürasyon (bireyin kendi toplumunun kültürünü kendiliğinden ya da eğitimle öğrenmesi; eğitim kasıtlı kültürlemedir), kültürlenme ya da akültürasyon (farklı kültürle etkileşimle değişme), kültürel gecikme (Ogburn: maddi kültürün hızlı, manevi kültürün yavaş değişmesi), kültürel yayılma (kültür öğelerinin başka toplumlara geçmesi), toplumsallaşma (toplumun üyesi olma)
- Felsefenin alanları: ontoloji ya da metafizik (varlık), epistemoloji (bilgi), aksiyoloji (değer: etik, estetik); her akımın eğitime bakışı bu sorulara verdiği yanıtlardan doğar
- Felsefe akımları: idealizm (Platon; gerçek idealar dünyasında, akıl, klasik eserler, öğretmen merkezli), realizm (Aristoteles; gerçek zihinden bağımsız dış dünyada, gözlem ve bilim), pragmatizm (Dewey, James, Peirce; bilgi deneyimle sınanır ve değişir, işe yarayan doğrudur), varoluşçuluk (Sartre, Kierkegaard; varoluş özden önce gelir, özgürlük, seçim, sorumluluk)
- Eğitim akımları: daimicilik ya da süremcilik, perennialism (Hutchins, Adler; değişmez doğrular, klasik eserler, akıl eğitimi; dayanağı ağırlıkla realizm ve Thomizm), esasicilik ya da özcülük, essentialism (Bagley; kültürel mirasın temel bilgi ve becerileri, disiplin, öğretmen otoritesi), ilerlemecilik ya da progresivizm (Dewey; öğrencinin ilgi ve deneyimi, problem çözme, yaparak yaşayarak öğrenme, demokratik okul, öğretmen rehber), yeniden kurmacılık ya da yeniden yapılandırmacılık, rekonstrüksiyonizm (Brameld, Counts; yapılandırmacılıkla karıştırılmamalı; okul toplumsal sorunları çözerek toplumu yeniden biçimlendirir), varoluşçu eğitim (Neill; bazı kaynaklarda özgürlükçü eğitim; öğrencinin özgür seçimi ve sorumluluğu), eleştirel pedagoji (Freire; bankacı eğitim eleştirisi, diyalog, problem tanımlayıcı eğitim, bilinçlenme)
- Batı eğitim tarihinden: Comenius (Didactica Magna, resimli ilk ders kitabı Orbis Pictus), Rousseau (Emile, doğal eğitim, çocuk merkezlilik), Pestalozzi (baş, kalp, el; sezgiye dayalı öğretim), Froebel (ilk anaokulu, oyun), Herbart (öğretim basamakları), Montessori (hazırlanmış çevre)
Toplumsal, ekonomik ve politik temeller:
- Eğitimin işlevleri: toplumsal (kültürel mirası aktarma, toplumsallaştırma, sosyal kontrol, toplumsal değişmeye öncülük, seçme ve yerleştirme, sosyal hareketlilik), ekonomik (nitelikli iş gücü, verimlilik), siyasal (vatandaşlık, siyasal toplumsallaşma), bireysel (bireyin gizil güçlerini geliştirme)
- Eğitim sosyolojisi: işlevselci yaklaşım (Durkheim, Parsons; eğitim toplumsal bütünleşme ve düzeni sağlar, makro), çatışmacı yaklaşım (Marx, Bourdieu: kültürel sermaye; Bowles ve Gintis: okul ile işyeri ilişkileri arasındaki uygunluk; okul eşitsizlikleri yeniden üretir; Illich: okulsuz toplum; bazı kaynaklarda radikal ya da eleştirel yaklaşım içinde), sembolik etkileşimci ya da yorumlayıcı yaklaşım (Mead; sınıf içi etkileşim, anlamlar, etiketleme, mikro)
- Sosyal hareketlilik: dikey (tabakalar arasında yukarı ya da aşağı), yatay (aynı tabakada yer ya da iş değiştirme); eğitim dikey hareketliliğin en önemli yollarındandır. Fırsat eşitliği: kökene bakılmaksızın eğitime erişim ve başarı için eşit olanak
- Eğitim ekonomisi: beşerî (insan) sermaye kuramı (Schultz, Becker; eğitim yatırımdır); bireysel getiri (gelir, iş bulma) ve toplumsal getiri (verimlilik, sağlık, suçun azalması, demokrasi; olumlu dışsallık); maliyet: doğrudan giderler ve fırsat (alternatif) maliyeti, yani eğitim süresince vazgeçilen gelir. İç verimlilik (sınıf tekrarı, okul terki, mezuniyet süresi), dış verimlilik (mezunların iş ve toplum yaşamındaki başarısı). Planlama yaklaşımları: sosyal talep (toplumsal istem), insan gücü (işgücü), getiri oranı (maliyet-fayda)
- Politik temeller: devlet eğitimin amaçlarını, yapısını ve finansmanını belirler; eğitim siyasal toplumsallaşmayı sağlar. Anayasa md. 42: kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz; ilköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunlu ve devlet okullarında parasızdır. Eğitim yönetimi merkeziyetçi ya da yerinden yönetim biçiminde örgütlenebilir
Tarihî temeller (Türk eğitim tarihi):
- Eski Türkler: töreye, yaparak yaşayarak öğrenmeye ve usta-çırak ilişkisine dayalı, büyük ölçüde informal eğitim; Uygurlarla yerleşik yaşam, yazı ve kâğıt kullanımı yaygınlaştı
- İslamiyet sonrası: Karahanlılar (Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig; Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lügati't-Türk), Büyük Selçuklular (Nizamülmülk, Nizamiye Medreseleri; en ünlüsü Bağdat Nizamiyesi, 1067), Anadolu'da Ahilik (Ahi Evran; mesleki ve ahlaki eğitim)
- Osmanlı klasik dönem: ilk Osmanlı medresesi İznik (1331); sıbyan mektebi (temel okuma-yazma ve din eğitimi), medreseler (Fatih: Sahn-ı Seman; Kanuni: Süleymaniye), Enderun (sarayda yönetici ve devlet adamı yetiştirme), lonca (meslek eğitimi)
- Osmanlı yenileşme dönemi: Mühendishane-i Bahri Hümayun (1773; bazı kaynaklarda 1775-1776; ilk girişim 1734 Humbarahane), Mühendishane-i Berri Hümayun (1795), Mekteb-i Tıbbiye (1827), Mekteb-i Harbiye (1834), Talim-i Sıbyan fermanı (1824; İstanbul'da ilköğretim zorunluluğu), rüşdiyeler (II. Mahmut döneminde 1838'de kararlaştırıldı, 1847'den itibaren yaygınlaştı), Maarif-i Umumiye Nezareti (1857), Darülmuallimin (1848, ilk öğretmen okulu), Mekteb-i Sultani (Galatasaray, 1868), Maarif-i Umumiye Nizamnamesi (1869, kademeli yapı ve zorunlu ilköğretim), Darülmuallimat (1870), Darülfünun (ilk girişim 1863, kalıcı olarak 1900), Kanun-i Esasi (1876; ilköğretim zorunlu), Tedrisat-ı İptidaiye Kanun-ı Muvakkati (1913)
- Cumhuriyet: Birinci Maarif Kongresi (1921), Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924; öğretim birliği, bütün okullar Maarif Vekâletine bağlandı), John Dewey'in Türkiye raporu (1924), Maarif Teşkilatı Kanunu (1926), Harf İnkılabı (1 Kasım 1928), Millet Mektepleri (1929), Halkevleri (1932), üniversite reformu (1933; Darülfünun kapatılıp İstanbul Üniversitesi kuruldu), eğitmen kursları (1936), ilk Millî Eğitim Şûrası (1939), Köy Enstitüleri (1940; Hasan Âli Yücel, İsmail Hakkı Tonguç; iş içinde eğitim), 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu (1973), sekiz yıllık kesintisiz zorunlu eğitim (1997), 12 yıllık kademeli zorunlu eğitim 4+4+4 (2012), Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (2024)
Sık karıştırılanlar:
- Kültürleme kendi kültürünü öğrenmek, kültürlenme başka kültürle etkileşip değişmektir
- Daimicilik klasik eserler ve değişmez doğrular; esasicilik temel bilgi ve beceriler ve kültürel mirastır
- İlerlemecilik öğrencinin ilgisi ve deneyimi; yeniden kurmacılık toplumu dönüştürmedir
- İşlevselci yaklaşım bütünleşme, çatışmacı yaklaşım eşitsizliğin yeniden üretimi, sembolik etkileşimci yaklaşım sınıf içi anlamlardır
- Dikey hareketlilik tabaka değişimi, yatay hareketlilik aynı tabakada yer değişimidir
- Fırsat maliyeti eğitim süresince vazgeçilen gelirdir; doğrudan giderlerden ayrıdır
- İç verimlilik sistem içi (tekrar, terk), dış verimlilik mezun başarısıdır
- Nizamiye Medreseleri Selçukluya, Sahn-ı Seman ve Süleymaniye Osmanlı'ya aittir
- Millet Mektepleri yetişkinlere okuma-yazma (1929); Köy Enstitüleri köye öğretmen yetiştirme (1940)
Çözümlü örnekler
Bir okulda "çevre" ünitesi için dört öğretmen farklı yollar öneriyor. Bu öneriler hangi eğitim akımlarına dayanır?
Doğayı anlatan klasik eserleri okuyup tartışmak: daimicilik.
Ekosistemle ilgili temel bilgileri sistemli anlatıp sınavla ölçmek: esasicilik.
Okul çevresinde bir sorun seçip araştırarak çözüm geliştirmek: ilerlemecilik; çözümleri yerel yönetimle paylaşıp toplumsal değişime öncülük etmek: yeniden kurmacılık.
Bir ilçede okul terk oranı yüksek. Bu sorun eğitimin hangi temelleriyle ilişkilendirilerek incelenebilir?
Toplumsal temel: ailenin sosyoekonomik düzeyi ve kültürel sermayesi, fırsat eşitliği.
Ekonomik temel: çocuğun çalışarak kazanacağı gelir eğitimin fırsat maliyetini yükseltir; okul terki iç verimliliği düşürür.
Politik temel: zorunlu eğitim, burs ve taşımalı eğitim gibi politikalarla erişim desteklenir.
Kendini dene: 5 soru
1. Bireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla, kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme süreci hangi kavramla tanımlanır?
- AEğitim
- BÖğretim
- CÖğrenme
- DKültürleme
- EToplumsallaşma
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Eğitim)
- Ertürk'ün tanımında eğitimin ayırt edici özellikleri kasıtlı olması ve istendik değişme hedeflemesidir.
- Öğrenme kasıtlı olmak zorunda değildir; öğretim ise eğitimin planlı uygulama boyutudur.
2. Bir çocuk ailesinden ve çevresinden, çoğu zaman farkında olmadan kendi toplumunun dilini, örf ve âdetlerini, bayram geleneklerini öğreniyor. Bu süreç hangi kavramla açıklanır?
- AKültürlenme
- BKültürel gecikme
- CKültürel yayılma
- DKültürleme
- EKültür değişmesi
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Kültürleme)
- Bireyin kendi toplumunun kültürünü kendiliğinden öğrenmesi kültürlemedir.
- Kültürlenme başka bir kültürle etkileşim sonucu değişmedir; burada başka bir kültür yoktur.
3. Eğitimin, bireylerin toplumsal tabakalar arasında yukarı doğru yer değiştirmesine olanak sağlaması hangi kavramla ifade edilir?
- AYatay sosyal hareketlilik
- BKültürel gecikme
- CKültürlenme
- DSosyal kontrol
- EDikey sosyal hareketlilik
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Dikey sosyal hareketlilik)
- Toplumsal tabakalar arasındaki yukarı ya da aşağı yönlü değişme dikey hareketliliktir.
- Yatay hareketlilikte toplumsal konum değişmez; yalnız yer ya da iş değişir.
4. Felsefe akımlarıyla ilgili; I. İdealizme göre gerçek, değişmeyen idealar dünyasındadır. II. Realizme göre gerçek, insan zihninden bağımsız olarak dış dünyada vardır. III. Pragmatizme göre bilgi değişmez ve mutlaktır. yargılarından hangileri doğrudur?
- AYalnız II
- BI ve II
- CI ve III
- DII ve III
- EI, II ve III
Cevabı gör
Doğru cevap: B (I ve II)
- İdealizm gerçeği idelerde (I), realizm zihinden bağımsız dış dünyada (II) arar.
- Pragmatizme göre bilgi deneyimle sınanır ve değişir; işe yarayan bilgi değerlidir (III yanlış).
5. Bir okulda öğrenciler okul bahçesindeki su birikintisi sorununu araştırıp çözüm önerileri geliştiriyor. Öğretmen yalnızca rehberlik ediyor; öğrenme, öğrencilerin ilgi ve deneyimlerinden yola çıkılarak yaparak yaşayarak gerçekleşiyor. Bu uygulama hangi eğitim akımına uygundur?
- ADaimicilik
- BEsasicilik
- Cİlerlemecilik
- DYeniden kurmacılık
- EVaroluşçu eğitim
Cevabı gör
Doğru cevap: C (İlerlemecilik)
- Öğrencinin ilgisi, deneyimi, problem çözme ve rehber öğretmen ilerlemeciliğin temel özellikleridir.
- Daimicilik ve esasicilik öğretmen ve konu merkezlidir; klasik eserler ve temel bilgileri öne çıkarır.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.