Sınıf Yönetimi
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi · Eğitim Bilimleri
Sınıf yönetimi; sınıf yönetiminin boyutlarını ve modellerini, fiziksel düzen ve oturma düzenlerini, zaman yönetimini, kural ve rutinleri, Kounin, Canter, Dreikurs, Gordon, Glasser, Ginott ve Jones'un yaklaşımlarını, istenmeyen davranışlara müdahaleyi, liderlik stillerini, sınıf iklimini, öğretmen beklentisini ve motivasyonu kapsar.
Bilmen gereken kurallar
Sınıf yönetiminin temelleri:
- Sınıf yönetimi: öğrenme için uygun ortamın kurulması ve sürdürülmesi. Boyutları: fiziksel düzen, plan-program etkinlikleri (öğretim yönetimi), zaman yönetimi, ilişkiler düzeni (iletişim), davranış düzenleme (disiplin)
- Modeller: geleneksel (kuralı öğretmen koyar, itaat ve ceza, öğretmen merkezli), tepkisel (istenmeyen davranış ortaya çıktıktan sonra müdahale), önleyici (sorun çıkmadan açık kurallar, etkili öğretim, olumlu ilişkiler ve ortamla önlem), gelişimsel (öğrencinin bilişsel, sosyal ve duygusal gelişim özelliklerine göre beklenti ve müdahale), bütünsel (Başar; sistem yaklaşımı: birey, grup ve sınıf ortamı birlikte ele alınır, olumlu ilişkiler, iş birliği ve motivasyon vurgulanır). Önleyici modele bazı kaynaklarda önlemsel model denir
- Fiziksel düzen: geleneksel sıra (öğretmen merkezli anlatım), U ya da at nalı (tartışma ve gösteri), küme (işbirlikli öğrenme), daire (eşit katılımlı tartışma). Eylem bölgesi: sınıfın önü ve ortası; öğretmenle etkileşim burada yoğunlaşır. Işık, ısı, havalandırma, ses, renk ve temizlik öğrenmeyi etkiler
- Zaman: ayrılan (ayrılmış) zaman (programda derse ayrılan süre) > öğretim zamanı (yönetsel işler, kesintiler ve geçişler dışında öğretime harcanan süre) > görevde geçen zaman (öğrencinin etkinlikle gerçekten meşgul olduğu süre) > akademik öğrenme zamanı (öğrencinin uygun güçlükteki görevle başarılı biçimde meşgul olduğu süre). Bazı kaynaklarda görevde geçen zamana göreve ayrılan zaman denir; ayrılan zamanla karıştırılmamalıdır. Zaman tuzakları: rutin işler, geçişler, kesintiler, küçük davranış sorunları
- Kurallar: az sayıda, olumlu dille, açık ve gözlenebilir, gerekçeli; öğrencilerle birlikte, yılın başında belirlenip öğretilir; sonuçları önceden bilinir ve tutarlı uygulanır. Rutinler (prosedürler): sınıfa giriş, ödev toplama, malzeme dağıtma gibi tekrarlanan işlerin yolu
Yaklaşımlar ve modeller:
- Kounin: her şeyden haberdar olma (sınıfta olanı fark etme), aynı anda birden çok işi yürütme (çakışma), akıcılık ve ders hızı (kesintisiz geçişler; etkinliği yarıda bırakıp dönme ya da gereğinden uzun durma dersin hızını bozar), grup odağı (herkesi tetikte tutma, hesap verebilirlik), dalgalanma etkisi (bir öğrenciye yapılan müdahalenin ötekileri etkilemesi)
- Canter, kararlı (atılgan) disiplin: öğretmenin öğretme, öğrencinin öğrenme hakkı; kurallar, olumlu sonuçlar ve aşamalı düzeltici sonuçlardan oluşan disiplin planı; öğretmen tutumları düşmanca, edilgen (tepkisiz) ve kararlı
- Dreikurs, demokratik disiplin: davranışın temel amacı ait olmak; yanlış amaçlar ilgi (dikkat) çekme, güç gösterme, öç (intikam) alma, yetersizlik gösterme; öğretmenin duygusu (rahatsızlık, kızgınlık, incinme, çaresizlik) ipucudur; ceza yerine doğal ve mantıksal sonuçlar; cesaretlendirme
- Gordon, öğretmen etkililik eğitimi: sorun sahipliği; öğrencinin sorunu → etkin dinleme, öğretmenin sorunu → ben dili, çatışma → kaybedeni olmayan yöntem; iletişim engelleri: emir, tehdit, öğüt, ders verme, eleştiri, ad takma, alay
- Glasser, gerçekçi disiplin ve seçim kuramı: öğrenci davranışını seçer ve sorumluluğunu alır; bahane kabul edilmez; sınıf toplantıları; plan yapma
- Ginott, uyumlu iletişim: kişiliğe değil duruma odaklanma, etiketlememe, alay ve iğnelemeden kaçınma, duyguları kabul etme; öğretmen sınıf ikliminin belirleyicisidir
- Jones, olumlu disiplin: beden dili, göz teması, fiziksel yakınlık; tercih edilen etkinlik zamanı gibi teşvik sistemleri; kısa ve etkili bireysel yardım
- Curwin ve Mendler, onurlu disiplin: öğrencinin onurunu koruyarak sonuç uygulama. Albert, işbirlikli disiplin: öğrencinin kendini yeterli, bağlı ve katkıda bulunan hissetmesi
- Wolfgang ve Glickman'ın sınıflaması: müdahaleci (Canter, davranış değiştirme), etkileşimci (Dreikurs, Glasser), müdahale etmeyen (Gordon, Ginott)
Müdahale, liderlik ve motivasyon:
- En az müdahale ilkesi: planlı görmezden gelme (yalnız zararsız, ilgi çekme amaçlı davranışlarda), sözsüz işaret, yakınlaşma, adını anıp derse katma, ben diliyle uyarı, mantıksal sonuç; ceza son çaredir. Kendine ya da başkasına zarar veren ve öğrenmeyi engelleyen davranışlar görmezden gelinmez
- Ceza: olumlu (verici) ceza hoş olmayan bir uyarıcı vermek, olumsuz (alıcı) ceza hoşa giden bir şeyi geri almaktır (ayrıcalık kaybı, mola). Fiziksel ve onur kırıcı ceza kabul edilmez; not düşürmek ceza aracı olarak kullanılmaz
- Liderlik stilleri (Lewin): otoriter (kararlar öğretmende, sıkı denetim; denetim kalkınca çalışma azalır), demokratik (katılım ve paylaşılan sorumluluk), serbest bırakıcı ya da başıboş (yönlendirme ve denetim çok az)
- Sınıf iklimi (Gibb): destekleyici (betimleme, sorun odaklılık, içtenlik, empati, eşitlik, esneklik) ve savunucu ya da savunmacı (yargılama, denetim, strateji, umursamazlık, üstünlük, kesinlik)
- Öğretmen beklentisi: Pygmalion etkisi (olumlu beklenti başarıyı artırır), Golem etkisi (düşük beklenti başarıyı düşürür); kendini gerçekleştiren kehanet
- Motivasyon: iç ve dış güdülenme; Keller'in ARCS modeli: dikkat, uygunluk (ilgililik), güven (özgüven), doyum (tatmin)
- İstenmeyen davranışın kaynakları: öğrenci (ihtiyaç, ilgi, sağlık), öğretmen (plansızlık, tutarsızlık), ortam (fiziksel koşullar), aile ve çevre
Sık karıştırılanlar:
- Önleyici model sorun çıkmadan önlem alır; tepkisel model sorun çıktıktan sonra müdahale eder
- Geleneksel modelde soru kuralı kimin koyduğudur (öğretmen, itaat); tepkisel modelde ne zaman müdahale edildiğidir (sonradan)
- Görevde geçen zaman öğretim zamanından küçüktür; öğrencinin gerçekten meşgul olduğu süredir
- Kounin'de her şeyden haberdar olma fark etmek, aynı anda birden çok işi yürütme iki işi birlikte götürmek, dalgalanma etkisi müdahalenin ötekilere yayılmasıdır
- Canter'da kararlı tutum ne düşmanca ne edilgendir
- Dreikurs'ta yanlış amacı öğretmenin duygusu gösterir: rahatsızlık → ilgi, kızgınlık → güç, incinme → öç, çaresizlik → yetersizlik
- Gordon'da öğrencinin sorununda etkin dinleme, öğretmenin sorununda ben dili kullanılır
- Mantıksal sonuç davranışla ilişkilidir; ceza ilişkisiz olabilir
- Planlı görmezden gelme zarar veren davranışta kullanılmaz
- Olumsuz ceza hoşa gideni almaktır; olumsuz pekiştirme hoşa gitmeyeni kaldırıp davranışı artırır
- Pygmalion olumlu, Golem olumsuz beklenti etkisidir
Çözümlü örnekler
Ders sırasında sürekli arkadaşıyla konuşan bir öğrenciye öğretmen nasıl müdahale etmeli?
Önce en az müdahale: göz teması ya da öğrencinin yanına yaklaşma (Jones).
Sürerse ben diliyle uyarı: "Konuşmalar olunca anlattığımı herkes duyamıyor ve bu beni zorluyor." (Gordon)
Davranış sürerse önceden bilinen kurala bağlı mantıksal sonuç uygulanır; öğrenci arkadaşlarının önünde küçük düşürülmez (onurlu disiplin).
Bir öğretmen 40 dakikalık dersinde zamanı nasıl daha verimli kullanabilir?
Yoklama, ödev toplama, malzeme dağıtma için rutinler oluşturur; bu işleri öğrenciler hızla ve kendiliğinden yapar.
Etkinlikler arasında akıcı geçişler planlar; dersi küçük sorunlar için uzun süre durdurmaz (Kounin).
Görevleri öğrencilerin başarabileceği güçlükte seçer; böylece görevde geçen zaman akademik öğrenme zamanına dönüşür.
Kendini dene: 5 soru
1. Sorunlar ortaya çıkmadan önce açık kurallar, iyi planlanmış öğretim ve olumlu bir sınıf ortamıyla istenmeyen davranışları engellemeyi amaçlayan sınıf yönetimi modeli hangisidir?
- ATepkisel model
- BÖnleyici model
- CGeleneksel model
- DGelişimsel model
- ESerbest bırakıcı model
Cevabı gör
Doğru cevap: B (Önleyici model)
- Sorun çıkmadan önlem almak önleyici modelin özüdür.
- Tepkisel model sorun ortaya çıktıktan sonra müdahaleye odaklanır.
2. Bir öğretmen, öğrencilerin hem birbirini hem de tahtayı görebileceği, kendisinin de önde gösteri yapıp aralarında rahatça dolaşabileceği bir oturma düzeni istiyor. Bu amaca en uygun düzen hangisidir?
- AGeleneksel sıra düzeni
- BKüme (grup) düzeni
- CBireysel çalışma masaları
- DAmfi (basamaklı) düzeni
- EU (at nalı) düzeni
Cevabı gör
Doğru cevap: E (U (at nalı) düzeni)
- U düzeninde öğrenciler birbirini ve tahtayı görür; öğretmen ortada gösteri yapıp öğrencilere yaklaşabilir.
- Küme düzeninde bazı öğrencilerin sırtı tahtaya döner; geleneksel sıra ve amfide öğrenciler birbirini göremez.
3. Öğrencinin bir derste öğrenme etkinliğiyle gerçekten meşgul olduğu süreye ne ad verilir?
- AGörevde geçen zaman
- BAyrılan zaman
- CÖğretim zamanı
- DGeçiş süresi
- EBekleme süresi
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Görevde geçen zaman)
- Öğrencinin etkinlikle fiilen meşgul olduğu süre görevde geçen zamandır.
- Ayrılan zaman programdaki süredir; öğretim zamanı yönetsel işler, kesintiler ve geçişler dışında öğretime harcanan süredir.
4. Sınıf kurallarıyla ilgili; I. Kurallar, beklenen davranışı olumlu bir dille anlatmalıdır. II. Kuralların gerekçesi öğrencilere açıklanmalıdır. III. Kuralları yılın başında belirlemek yerine sorun çıktıkça eklemek önleyici bir yaklaşımdır. yargılarından hangileri doğrudur?
- AYalnız I
- BYalnız II
- CI ve II
- DI ve III
- EII ve III
Cevabı gör
Doğru cevap: C (I ve II)
- Kurallar olumlu dille yazılır (I) ve gerekçesi açıklanır; gerekçesini bilen öğrenci kurala daha kolay uyar (II).
- Kurallar yılın başında öğrencilerle birlikte belirlenip öğretilir; sorun çıktıkça eklemek tepkisel bir yaklaşımdır (III yanlış).
5. Grup çalışması sırasında sınıfı gözleriyle tarayan öğretmen, arka sırada arkadaşının kalemini alan Mert'i hemen fark edip "Mert, kalemi arkadaşına geri ver." diyor. Öğrenciler "Öğretmenden hiçbir şey kaçmıyor." diye konuşuyor. Öğretmenin bu davranışı Kounin'in hangi kavramıyla açıklanır?
- ADalgalanma etkisi
- BAynı anda birden çok işi yürütme
- CAkıcılık
- DHer şeyden haberdar olma
- EGrup odağı
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Her şeyden haberdar olma)
- Sınıfta olan biteni fark edip doğru öğrenciye zamanında müdahale etmek her şeyden haberdar olmadır.
- Dalgalanma etkisi bir müdahalenin ötekilere yayılmasıdır; burada öne çıkan öğretmenin fark etmesidir.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.