Program Okuryazarlığı
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi · Eğitim Bilimleri
Program okuryazarlığı; eğitim, öğretim ve ders programı kavramlarını, öğretmenin programı okuyup yorumlama ve uygulama yeterliğini, program geliştirme sürecini ve temellerini, programın öğelerini, hedef ve kazanımları, Bloom ve Krathwohl sınıflamalarını, içerik düzenleme yaklaşımlarını, program tasarımlarını, program türlerini, program geliştirme ve değerlendirme modellerini kapsar.
Bilmen gereken kurallar
Program kavramları, geliştirme ve öğeler:
- Eğitim programı (İng. curriculum): okul içi ve dışında planlanan bütün öğrenme yaşantılarının düzeneği. Öğretim programı: okulda ya da okul dışında öğretimi planlanan etkinliklerin ayrıntılı planı (MEB belgelerinde tek dersin programı da "… Dersi Öğretim Programı" adını taşır; sınavda akademik tanım esas alınır). Ders programı: tek bir dersin hedef, içerik, süreç ve değerlendirmesini gösteren plan. Uygulamaya dönük planlar: yıllık plan, ünite planı, günlük ders planı
- Program okuryazarlığı: öğretmenin programı okuma, anlama, programın felsefesini ve yaklaşımını, öğelerini ve aralarındaki ilişkiyi yorumlama, sınıfının özelliklerine uyarlama, uygulama, değerlendirme ve geliştirilmesine katkı sağlama yeterliği. Temel ölçüt kazanım, etkinlik ve ölçme arasındaki tutarlılıktır (hizalama)
- Program geliştirme: ihtiyaç belirleme (olan ile olması gereken arasındaki fark), hedeflerin belirlenmesi, içerik, öğrenme-öğretme süreci ve değerlendirmenin tasarlanması, deneme (pilot uygulama), yaygınlaştırma, sürekli değerlendirme ve düzeltme. Sürekli, dinamik, sistematik ve katılımcı (uzman, öğretmen, öğrenci, veli) bir süreçtir. Türkiye'de öğretim programları Talim ve Terbiye Kurulu kararıyla kabul edilir
- Temeller: felsefi, toplumsal-kültürel, psikolojik, tarihsel, ekonomik. Tyler'a göre hedeflerin kaynakları öğrenci, toplum ve konu alanı uzmanlarıdır; süzgeçleri eğitim felsefesi ve öğrenme psikolojisidir
- Öğeler: hedef ya da kazanım (niçin, ne kazandırılacak), içerik (ne öğretilecek), öğrenme-öğretme süreci ya da eğitim durumları (nasıl), değerlendirme ya da sınama durumları (ne kadar öğrenildi); birbirini etkileyen dinamik bir bütün
- Hedef: bireyde bulunması kararlaştırılan, eğitim yoluyla kazandırılması uygun görülen istendik özellikler. Düzeyler: uzak (Türk millî eğitiminin genel amaçları, 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu), genel (okul türü, kurum ya da dersin genel amaçları), özel (ünite ve konu; bazı kaynaklar özel hedefi ders ya da ünite düzeyi olarak tanımlar, programlardaki dersin genel amaçları ise genel hedeftir). Kazanım: öğrenme sonunda edinilmesi beklenen bilgi, beceri, tutum ve değerler; öğrenciye dönük, gözlenebilir ve ölçülebilir, tek öğrenme ürünü, açık ve ulaşılabilir yazılır. Terimler zamanla değişmiştir: hedef davranış (eski programlar) → kazanım → öğrenme çıktısı (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli)
Sınıflamalar, içerik ve tasarım:
- Bloom bilişsel alan (1956): bilgi, kavrama, uygulama, analiz, sentez, değerlendirme; aşamalı ve birikimli. Revize taksonomi (Anderson ve Krathwohl, 2001): hatırlama, anlama, uygulama, çözümleme, değerlendirme, yaratma; isimden eyleme geçildi, sentez yaratma adıyla en üste taşındı; iki boyutludur: bilgi boyutu (olgusal, kavramsal, işlemsel, üstbilişsel) ve bilişsel süreç boyutu; katı birikimlilik gevşetildi
- Duyuşsal alan (Krathwohl): alma (girme, dikkat etme), tepkide bulunma (istekle katılma, doyum), değer verme (benimseme, bağlanma, savunma), örgütleme (değerleri bir sisteme oturtma), nitelendirme (değer ya da değerler bütünüyle nitelenme, kişilik hâline getirme)
- Psikomotor alan: kas-sinir koordinasyonu gerektiren beceriler; Simpson'ın sınıflaması algılama, kurulma, kılavuz denetiminde yapma, mekanikleşme, beceri hâline getirme, duruma uyma ve yaratmadan oluşur; Türkçe kaynaklarda farklı adlandırmalar vardır (duruma uyma ya da duruma uydurma). Dave'in sınıflaması: taklit, yönergeyle yapma, hassasiyet, eşgüdüm (koordinasyon), doğallaştırma
- İçerik düzenleme yaklaşımları: doğrusal ya da lineer (ön koşul sırası, bir kez), sarmal ya da spiral (Bruner; farklı düzeylerde derinleşen tekrar), modüler (bağımsız birimler, bireysel hız ve sıra), piramit (geniş ortak temelden uzmanlaşmaya). İlkeler: yakından uzağa, bilinenden bilinmeyene, somuttan soyuta, basitten karmaşığa, kronolojik, tümevarım (örnekten kurala), tümdengelim (kuraldan örneğe). Kapsam: genişlik ve derinlik; sıralama: veriliş sırası
- Tasarım yaklaşımları: konu merkezli (konu, disiplin, geniş alan, süreç, ilişkisel tasarım); öğrenen merkezli (çocuk merkezli, yaşantı, romantik, hümanist tasarım); sorun merkezli (yaşam durumları, çekirdek, toplumsal sorunlar ve yeniden yapılanma). Disiplinler arası ve bütünleştirilmiş programlar disiplinleri ortak tema ya da beceri çevresinde birleştirir
Program türleri, değerlendirme ve modeller:
- Resmî (yazılı, açık) program: onaylı, yazılı program. Örtük (gizli, saklı) program: okul kültürü, kurallar ve davranışlarla planlanmadan edinilen, olumlu ya da olumsuz öğrenmeler. Kayıp (sıfır, boş, yok sayılan) program (Eisner): öğretilmesi gerekirken dışarıda bırakılanlar; öğretilmeyen de bir mesaj verir. Ek (ders dışı) program: kulüp, gezi, yarışma gibi planlı etkinlikler. Ayrıca uygulanan (yaşanan) ve öğrenilen program
- Program değerlendirme: biçimlendirici (geliştirme sürecinde iyileştirme; ayrımı Scriven yapmıştır), düzey belirleyici (sonuçta sürdürme ya da yaygınlaştırma kararı)
- Değerlendirme modelleri: hedefe dayalı (Tyler: hedeflere ulaşılma derecesi); CIPP (Stufflebeam: bağlam = ihtiyaç ve sorunlar, girdi = kaynaklar, stratejiler ve planlar, süreç = uygulamadaki aksaklıklar, ürün = sonuçlar; karara yöneliktir); uygunluk-olasılık (Stake: ön koşullar, süreçler, çıktılar; amaçlanan ile gözlenen); Stake'in yanıtlayıcı modeli; amaçtan (hedeften) bağımsız (Scriven: hedefleri bilmeden gerçek ve beklenmeyen etkiler); eleştirel (Eisner: eğitsel uzmanlık ve eleştiri, nitel); farklar (Provus: standart ile performans arasındaki fark); dört düzey (Kirkpatrick: tepki, öğrenme, davranış, sonuç; hizmet içi eğitimde)
- Geliştirme modelleri: Tyler (1949; hedeflerle başlayan, doğrusal, tümdengelimci; hedef, yaşantı, örgütleme, değerlendirme soruları), Taba (tabandan tavana, tümevarımcı; öğretmenlerin deneme birimleri; ihtiyaç belirlemeyle başlar), Wheeler (döngüsel)
Sık karıştırılanlar:
- Kapsam: eğitim programı > öğretim programı > ders programı
- Kazanım öğrenciye dönüktür; öğretmenin etkinliğini anlatan ifade kazanım değildir
- Felsefe ve öğrenme psikolojisi Tyler'da hedeflerin kaynağı değil süzgecidir
- Revize Bloom'da en üst basamak değerlendirme değil yaratmadır; özgün ürün → yaratma, ölçüte göre yargı → değerlendirme
- Sarmal tekrar ve derinleşmedir; doğrusal düzenlemede konu bir kez işlenir
- Piramitte önce geniş ortak temel, sonra uzmanlaşma gelir
- Örtük program planlanmamıştır; ek program planlı ders dışı etkinliktir; kayıp program dışarıda bırakılandır
- Tyler tümdengelimci (hedeften başlar), Taba tümevarımcıdır (öğretmenden, tabandan başlar)
- CIPP'te girdi kaynak ve plan, süreç uygulama, bağlam ihtiyaç değerlendirmesidir
- Program okuryazarlığı ezber değil; kazanım-etkinlik-ölçme tutarlılığı ve sınıfa uyarlamadır
- Revize Bloom'da karşılaştırma, sınıflama ve örnek verme anlama basamağındadır; ölçüte göre hangisinin daha iyi olduğuna karar verme değerlendirme, ayırt etme ve yanlılığı ya da bakış açısını bulma çözümlemedir
- Müfredat programı eski bir terimdir; okutulacak konuların listesine yakındır
Çözümlü örnekler
"Öğrenci, günlük hayattaki bir problemi çözmek için oran-orantıyı kullanır." kazanımını program okuryazarı bir öğretmen nasıl çözümler ve uygular?
Kazanım uygulama basamağındadır; bilgi boyutunda işlemsel bilgiye (oran-orantı kurma yolu) dayanır.
Ön koşul olarak oran kavramının anlaşılmış olması gerekir; ders sırası buna göre planlanır.
Etkinlikte öğrenciler gerçek yaşam problemleri (tarif, harita ölçeği) çözer; ölçmede de yeni bir yaşam problemi sorulur. Yalnızca orantının tanımını sormak kazanımla tutarsız olur.
Bir okul kendi öğrencileri için bir değerler eğitimi programı geliştirmek istiyor. Tyler ve Taba yaklaşımları bu işe nasıl başlar?
Tyler: önce öğrenci, toplum ve konu alanı kaynaklarından hedefler belirlenir ve felsefe ile öğrenme psikolojisi süzgeçlerinden geçirilir; sonra yaşantılar seçilir, düzenlenir ve değerlendirilir.
Taba: öğretmenler önce öğrencilerin ihtiyaçlarını belirler, sınıflarında küçük birimler hazırlayıp sınar; başarılı birimlerden tabandan tavana bir program oluşur.
İki modelde de program değerlendirilip düzeltilir; fark başlangıç noktası ve yönüdür: tümdengelim ve tümevarım.
Kendini dene: 5 soru
1. Okulda ve okul dışında planlanmış etkinlikler yoluyla öğrenciye sağlanan bütün öğrenme yaşantılarını kapsayan düzenek hangisidir?
- AEğitim programı
- BÖğretim programı
- CDers programı
- DÜnite planı
- EYıllık plan
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Eğitim programı)
- Okul içi ve dışındaki bütün planlı öğrenme yaşantılarını kapsayan en geniş kavram eğitim programıdır.
- Öğretim programı öğretimi planlanan etkinliklerin ayrıntılı planıdır, ders programı tek bir dersi kapsar; kapsam eğitim programından ders programına doğru daralır.
2. Kesirler konusu 3. sınıfta somut modellerle, 5. sınıfta işlemlerle, 7. sınıfta rasyonel sayılarla ilişkilendirilerek, her seferinde daha derin ve kapsamlı biçimde yeniden ele alınıyor. Bu içerik düzenleme yaklaşımı hangisidir?
- ADoğrusal
- BModüler
- CPiramit
- DSarmal
- EDisiplinler arası
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Sarmal)
- Aynı konunun farklı sınıf düzeylerinde derinleşerek yeniden ele alınması sarmal düzenlemedir.
- Doğrusal düzenlemede konu bir kez işlenir ve sonraki konuya geçilir; tekrar ve derinleşme yoktur.
3. Program öğelerinden hangisi "Nasıl öğretelim?" sorusuna yanıt arar?
- Aİçerik
- BHedef
- CEğitim durumları
- DDeğerlendirme
- Eİhtiyaç analizi
Cevabı gör
Doğru cevap: C (Eğitim durumları)
- Yöntem, teknik, araç ve etkinliklerin belirlendiği öğe eğitim durumlarıdır (öğrenme-öğretme süreci).
- Hedef ne kazandırılacağını, içerik ne öğretileceğini, değerlendirme ne kadar öğrenildiğini yanıtlar.
4. Program türleriyle ilgili; I. Örtük program, resmî programda yer almadığı ve planlanmadığı hâlde okul ortamında edinilen öğrenmeleri ifade eder. II. Kayıp (sıfır) program, öğretilmesi gerekirken programın dışında bırakılan konuları ifade eder. III. Ek program, öğretmenin kendi isteğiyle resmî programdan çıkardığı konulardan oluşur. yargılarından hangileri doğrudur?
- AYalnız II
- BI ve II
- CI ve III
- DII ve III
- EI, II ve III
Cevabı gör
Doğru cevap: B (I ve II)
- Örtük program planlanmadan edinilen öğrenmeleri (I), kayıp program öğretilmesi gerekirken dışarıda bırakılanları (II) anlatır.
- Ek program kulüp, gezi, yarışma gibi planlı ders dışı etkinliklerdir; programdan çıkarılan konular değildir (III yanlış).
5. "Öğrenci, öğrendiği alan hesaplama yöntemini kullanarak evinin bahçesine döşenecek çimin miktarını bulur." kazanımı revize edilmiş Bloom taksonomisinin hangi basamağındadır?
- AHatırlama
- BAnlama
- CDeğerlendirme
- DYaratma
- EUygulama
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Uygulama)
- Öğrenilen bir yöntemi yeni ve somut bir durumda kullanmak uygulama basamağıdır.
- Yöntemi yalnızca kendi cümleleriyle açıklasaydı anlama, bahçe için özgün bir düzenleme tasarlasaydı yaratma olurdu.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.