Rehberlik
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi · Eğitim Bilimleri
Rehberlik; rehberlik ve psikolojik danışmanın tanımını, amaç ve ilkelerini, rehberlik yaklaşımlarını ve önleme düzeylerini, hizmet alanlarını ve hizmet türlerini, okulda görev alan personeli, bireyi tanıma tekniklerini, psikolojik danışma kuramlarını ve meslek seçimi kuramlarını kapsar.
Bilmen gereken kurallar
Rehberliğin temelleri ve hizmetler:
- Rehberlik: bireyin kendini tanıması, gizil güçlerini geliştirmesi, çevresine uyum sağlaması, sorunlarını çözmesi ve gerçekçi kararlar vermesi için uzmanlarca yapılan sistematik ve profesyonel psikolojik yardım süreci; son amaç kendini gerçekleştirme. Öğüt, nasihat ya da telkin değildir; karar bireyindir
- Psikolojik danışma: rehberlik hizmetlerinin özü (çekirdeği); uzman (psikolojik danışman) ile danışan arasında yüz yüze, güvene, gizliliğe ve gönüllülüğe dayalı yardım ilişkisi; bireysel ya da grupla yapılır
- İlkeler: rehberlik herkes içindir; gönüllülük; gizlilik (bireyin ya da başkasının ciddi zarar görme tehlikesinde ve yasal bildirim zorunluluğunda sınırlanır); bireyi koşulsuz kabul ve saygı; karar bireyindir; süreklilik ve sistematiklik; bireysel farklılıklara saygı; ekip (iş birliği) çalışması; eğitimin ayrılmaz parçasıdır; bilimsel yöntem ve tekniklere dayanır
- Yaklaşımlar: krize yönelik (iyileştirici, tedavi edici, problem çözmeye yönelik): sorun çıktıktan sonra, yalnız sorunu olana. Önleyici: birincil önleme (sorun yokken herkese), ikincil önleme (risk belirtisi olanlara erken tanı ve müdahale), üçüncül önleme (sorun yaşandıktan sonra etkisini azaltma, tekrarını önleme). Gelişimsel: bütün öğrencilere, gelişim görevlerine dayalı, planlı programla; MEB kapsamlı gelişimsel rehberlik modelini benimser
- Alanlar: eğitsel (akademik), mesleki (kariyer), kişisel-sosyal (sosyal-duygusal). MEB'de: akademik, kariyer ve sosyal-duygusal gelişim alanları
- Hizmetler: bireyi tanıma (öğrenci tanıma), bilgi verme (bilgilendirme, bilgi toplama ve yayma), psikolojik danışma (bireysel ve grupla), oryantasyon (uyum, intibak), yöneltme, yerleştirme, izleme (takip), müşavirlik (konsültasyon: öğretmen, yönetici ve aileye destekle öğrenciye dolaylı yardım), sevk (yönlendirme, havale: okulda karşılanamayan ihtiyaç için uzman kuruma), araştırma ve değerlendirme, aile ve çevreyle iş birliği
- MEB Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği (2020) hizmetleri üç grupta toplar: gelişimsel ve önleyici hizmetler (sınıf rehberlik etkinlikleri, bireyi tanıma, bilgi verme, yöneltme ve izleme), iyileştirici hizmetler (bireysel ve grupla psikolojik danışma, kaza, afet, istismar gibi zorlu yaşam olaylarında psikososyal destek, sevk), destek hizmetleri (müşavirlik, program yönetimi, araştırma ve proje, iş birliği, mesleki gelişim)
- Personel: okul müdürü (yönetsel sorumluluk; rehberlik hizmetleri yürütme komisyonuna başkanlık), rehber öğretmen/psikolojik danışman (programı hazırlar, psikolojik danışma ve müşavirlik yapar), sınıf rehber öğretmeni (sınıf rehberlik etkinliklerini uygular, test dışı tekniklerle öğrencisini tanır, gerektiğinde rehber öğretmene yönlendirir; psikolojik danışma ve standart test uygulamaz), öğretmenler, aile. Rehberlik ve araştırma merkezi (RAM): okulda karşılanamayan hizmetler, eğitsel değerlendirme ve tanılama
Bireyi tanıma teknikleri:
- Test teknikleri: standart testler (zekâ, yetenek, başarı, ilgi envanteri, kişilik envanteri) ve projektif testler (mürekkep lekesi, resimli öykü, cümle tamamlama); uygulama ve yorumlama uzmanlık ister
- Test dışı teknikler: gözlem (gözlem formu, derecelendirme ölçeği, kontrol listesi), anekdot kaydı (davranışın yorum katılmadan, olduğu gibi kaydı; yorum ayrı bölüme), görüşme, anket, otobiyografi (yapılandırılmış ya da yapılandırılmamış), öğrenci bilgi formu, ev ziyareti
- Sosyometri (Moreno): gruptaki kabul, ret ve ilişki örüntülerini belirler. Gerçek bir etkinlik ölçüt olur (kiminle oturmak, çalışmak istersin); grup üyeleri birbirini yeterince tanımalıdır; seçimler gizlidir, sonuçlar açıklanmaz ama uygulanır; sonuçlar sosyogramla gösterilir. Yıldız: en çok seçilen; ihmal edilmiş (ihmal edilen): hiç seçilmeyen (bazı kaynaklarda kimseyi seçmeyen ve seçilmeyen öğrenciye yalnız ya da izole denir); reddedilmiş (itilmiş, dışlanan): olumsuz seçimlerde adı çok geçen; karşılıklı seçim (çift); zincir; klik: birbirini seçen küçük kapalı grup. Sosyometri ilişkilerin nedenini göstermez
- Kimdir bu (kim bu?): olumlu ve olumsuz özellikler betimlenir, öğrenciler uyan arkadaşlarının adını yazar; olumlu +1, olumsuz −1; bireyin akranlarınca nasıl algılandığını gösterir
- Sosyal mesafe ölçeği: bireyin her arkadaşına ne kadar yakın olmak istediğini, dolayısıyla grubun bireyi ve bireyin grubu ne ölçüde kabul ettiğini gösterir
- Problem tarama listesi: öğrencinin yaşadığı sorunları verilen listeden işaretlemesi
- Vaka (olay) incelemesi: tek bir bireyin birçok teknikle derinlemesine ve bütüncül incelenmesi; en kapsamlı tekniktir
Kuramlar:
- Psikanalitik (Freud): bilinçdışı, erken yaşantılar; serbest çağrışım, rüya analizi, aktarım (danışanın geçmişteki önemli kişilere duyduklarını danışmana yöneltmesi), karşı aktarım, direnç, yorumlama
- Bireysel psikoloji (Adler): aşağılık duygusu ve üstünlük çabası, yaşam stili (biçimi), sosyal ilgi, doğum sırası, erken anılar; cesaretlendirme, "gibi davranma"
- Danışan (birey, kişi) merkezli (Rogers): koşulsuz olumlu kabul, empatik anlayış, içtenlik (tutarlılık); benlik kavramı, ideal benlik ile gerçek benlik uyumsuzluğu; yönlendirmeyen danışma
- Varoluşçu (Frankl, May, Yalom): anlam, özgürlük, sorumluluk, kaygı, ölüm, yalnızlık; Frankl'ın logoterapisi, paradoksal niyet
- Gestalt (Perls): bütüncülük, şimdi ve burada, farkındalık, bitmemiş işler; boş sandalye, abartma, "ben" dili
- Davranışçı: davranış öğrenilir; sistematik duyarsızlaştırma (Wolpe), pekiştirme, sönme, model alma, atılganlık eğitimi
- Akılcı duygusal davranışçı terapi (ADDT, Ellis): A (olay), B (inanç), C (sonuç), D (inancın tartışılması), E (yeni etki); akıldışı inançlar ("-meli, -malı", felaketleştirme)
- Bilişsel (Beck): otomatik düşünceler, bilişsel çarpıtmalar (aşırı genelleme, ya hep ya hiç, kişiselleştirme, zihin okuma); düşüncenin kanıtları sınanır
- Gerçeklik terapisi (Glasser, seçim kuramı): birey davranışlarını seçer; sorumluluk; geçmiş değil şimdi; bahane kabul edilmez; temel ihtiyaçlar: yaşamı sürdürme, sevgi-ait olma, güç, özgürlük, eğlence; istek, davranış, değerlendirme, plan
- Çözüm odaklı kısa süreli terapi (de Shazer, Berg): sorunun nedeni değil çözüm; istisnalar, mucize sorusu, ölçekleme soruları; danışanın kaynakları
- Transaksiyonel analiz (etkileşimsel ya da işlemsel çözümleme; Berne): ebeveyn, yetişkin, çocuk ego durumları; tamamlayıcı, çapraz ve gizli işlemler; yaşam pozisyonları
- Meslek seçimi: Parsons / Williamson (özellik-faktör: kendini tanıma, meslekleri tanıma, akılcı eşleştirme); Holland (gerçekçi, araştırmacı, sanatçı, sosyal, girişimci, geleneksel; kişilik-iş ortamı uyumu); Super (yaşam boyu-yaşam alanı kuramı; meslek seçimi benlik kavramının gerçekleştirilmesi; büyüme, araştırma, yerleşme, sürdürme, çöküş); Ginzberg (fantezi, geçici ya da deneme, gerçekçi dönemler); Roe (çocukluktaki aile ilişkileri, insanlara yönelik olan ya da olmayan meslekler); Krumboltz (sosyal öğrenme, planlanmış tesadüfler); Gottfredson (sınırlandırma ve uzlaşma)
Sık karıştırılanlar:
- Rehberlik öğüt değildir; karar bireyindir
- Rehberlik yalnız sorunlu öğrenciler için değil, herkes içindir
- Psikolojik danışmayı ve standart testleri uzman yürütür; sınıf rehber öğretmeni yönlendirir
- Oryantasyon yeni ortama uyumdur; izleme yerleştirilen öğrencinin takibidir
- Yöneltme uygun seçeneği seçmesine yardımdır, yerleştirme bir program ya da etkinliğe katmadır
- Müşavirlik öğrenciye dolaylı (öğretmen ya da aile aracılığıyla) yardımdır; sevk uzman kuruma göndermedir
- Birincil önleme sorun yokken herkese; ikincil risk grubuna; üçüncül sorun yaşandıktan sonradır
- Krize yönelik yaklaşım ortaya çıkmış sorunu gidermeye, üçüncül önleme sorunun kalıcı etkisini ve tekrarını önlemeye odaklanır
- Sosyometri ilişkilerin nedenini göstermez; seçimler gizli kalır, sonuçlar açıklanmaz
- Ego kavramı: Freud'da kişiliğin yapısı, transaksiyonel analizde ebeveyn-yetişkin-çocuk durumları
- Gizlilik mutlak değildir; ciddi zarar tehlikesinde sınırlanır
Çözümlü örnekler
Bir öğretmen sınıfında "Kiminle yan yana oturmak istersin?" sorusuyla sosyometri uyguluyor. Bir öğrenci 9 kez seçilirken iki öğrenci hiç seçilmiyor. Öğretmen sonuçları nasıl yorumlamalı ve kullanmalı?
9 kez seçilen öğrenci grubun yıldızı, hiç seçilmeyen iki öğrenci ihmal edilmiş öğrencilerdir.
Sonuçlar sınıfa açıklanmaz; ama öğrencilerin sonraki uygulamalarda içten seçim yapması için oturma düzeni seçimlere göre gerçekten değiştirilir. Hiç seçilmeyen öğrenciler, kendi seçtikleri arkadaşların yanına yerleştirilebilir.
Sosyometri bu öğrencilerin neden seçilmediğini göstermez; nedeni anlamak için gözlem ve görüşme yapılır, gerekirse rehber öğretmenle iş birliğine gidilir.
Sınav kaygısı yaşayan Duru'ya farklı kuramlardan üç danışman nasıl yaklaşır?
Akılcı duygusal davranışçı (Ellis): "Her sınavda kusursuz olmalıyım" gibi akıldışı inançları bulur ve tartışır; kaygıyı sınavın değil bu inancın doğurduğunu gösterir.
Davranışçı: gevşemeyi öğretir, kaygı veren durumları en hafifinden en ağırına sıralar ve sistematik duyarsızlaştırma uygular.
Bilişsel (Beck): "Kesin kötü geçecek" gibi otomatik düşünceleri yakalar, bu düşüncelerin kanıtlarını Duru'yla birlikte sınar.
Kendini dene: 5 soru
1. Rehberlik hizmetlerinin özü sayılan; uzman ile yardım isteyen birey arasında yüz yüze, güvene ve gizliliğe dayalı olarak yürütülen yardım süreci hangisidir?
- AOryantasyon
- BPsikolojik danışma
- CBilgi verme
- DMüşavirlik
- ESınıf rehberlik etkinliği
Cevabı gör
Doğru cevap: B (Psikolojik danışma)
- Psikolojik danışma rehberlik hizmetlerinin özüdür; uzman (psikolojik danışman) ile danışan arasında gizlilik ve gönüllülüğe dayalı bir yardım ilişkisidir.
- Oryantasyon uyum, bilgi verme bilgilendirme, müşavirlik öğretmen ve aileye destek hizmetidir; hiçbiri bu tanımı karşılamaz.
2. Bir ortaokul, 7. sınıfların tamamına sigara ve madde kullanımına karşı "hayır diyebilme" becerisi kazandıran bir program uyguluyor; programdaki öğrencilerin hiçbiri madde kullanmıyor. Bu çalışma hangi önleme düzeyine örnektir?
- Aİkincil önleme
- BÜçüncül önleme
- CKrize müdahale
- DBirincil önleme
- ESevk
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Birincil önleme)
- Sorun ortaya çıkmadan, bütün öğrencilere yönelik yapılan çalışma birincil önlemedir.
- Risk belirtisi gösterenlere yönelik olsaydı ikincil, sorun yaşandıktan sonra olsaydı üçüncül önleme olurdu.
3. Öğrencilerin eğitim olanakları, meslekler ve kişisel-sosyal konularda doğru karar verebilmeleri için ihtiyaç duydukları güncel içeriğin derlenip kendilerine ulaştırılmasını amaçlayan rehberlik hizmeti hangisidir?
- ABilgi verme hizmeti
- BBireyi tanıma hizmeti
- Cİzleme hizmeti
- DSevk hizmeti
- EYerleştirme hizmeti
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Bilgi verme hizmeti)
- Öğrencinin karar verirken ihtiyaç duyduğu eğitsel, mesleki ve kişisel-sosyal bilgileri sunmak bilgi verme hizmetidir.
- Bireyi tanıma hizmetinde bilgi öğrenci hakkında toplanır; bilgi verme hizmetinde ise öğrenciye sunulur.
4. Rehberlik ilkeleriyle ilgili; I. Rehberlik hizmetleri, uyum ya da başarı sorunu yaşayan öğrencilerle sınırlıdır. II. Rehberlikte seçenekler birlikte değerlendirilir ama kararı birey verir. III. Görüşmede öğrencinin anlattıkları, kural olarak onun izni olmadan başkalarıyla paylaşılmaz. yargılarından hangileri doğrudur?
- AYalnız I
- BYalnız II
- CI ve II
- DI ve III
- EII ve III
Cevabı gör
Doğru cevap: E (II ve III)
- Kararın bireye ait olması (II) ve gizlilik (III) rehberliğin temel ilkelerindendir.
- Rehberlik herkes içindir; gelişimsel ve önleyici hizmetlerle bütün öğrencilere ulaşır (I yanlış).
5. Okula dönem ortasında nakil gelen ve kimseyi tanımayan bir öğrenci için rehber öğretmen, sınıftan gönüllü bir "arkadaş" belirliyor. Bu arkadaş, öğrencinin ilk haftalarında okulun kurallarını, kulüplerini ve öğretmenlerini tanımasına yardım ediyor. Bu çalışma hangi rehberlik hizmetine örnektir?
- AMüşavirlik (konsültasyon) hizmeti
- Bİzleme (takip) hizmeti
- COryantasyon (uyum) hizmeti
- DBilgi verme hizmeti
- ESevk hizmeti
Cevabı gör
Doğru cevap: C (Oryantasyon (uyum) hizmeti)
- Yeni bir ortama giren öğrencinin o ortamı tanımasına ve uyum sağlamasına yardım etmek oryantasyon hizmetidir.
- İzleme, bir programa ya da okula yerleştirilmiş öğrencinin sonraki durumunu takip etmektir; uyum sürecini kolaylaştırmak değildir.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.