Gelişim ve Bilişsel Gelişim
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi · Eğitim Bilimleri
Gelişim; döllenmeden ölüme kadar süren, bedensel, bilişsel, duygusal ve sosyal yönlerde düzenli ve ilerleyici değişimdir. Bu konu gelişimin temel kavramlarını ve ilkelerini, Piaget'nin bilişsel gelişim kuramını ve Vygotsky'nin sosyokültürel kuramını kapsar. MEB-AGS Eğitim Bilimleri testinde en sık sorulan konular arasındadır.
Bilmen gereken kurallar
Temel kavramlar ve ilkeler:
- Büyüme: boy, kilo gibi niceliksel bedensel artış
- Olgunlaşma: kalıtımla gelen potansiyelin öğrenme olmadan ortaya çıkması; alıştırmayla öne alınamaz
- Öğrenme: yaşantı ürünü, kalıcı izli davranış değişikliği
- Hazırbulunuşluk: yeni öğrenme için gereken olgunlaşma, ön öğrenmeler ve duyuşsal hazırlık (ilgi, tutum, güdü)
- Kritik dönem: bir özelliğin kazanılması için en uygun, sınırlı zaman
- İlkeler: gelişim süreklidir ama hızı değişir; sıra herkeste aynı, hız bireyseldir; kalıtım ve çevre etkileşir; alanlar birbirini etkiler; yön baştan ayağa, içten dışa ve genelden özeledir
Piaget'nin bilişsel gelişim kuramı:
- Çocuk bilgisini çevresiyle etkileşerek kendisi yapılandırır
- Şema zihindeki bilgi yapısıdır; özümleme yeni bilgiyi var olan şemaya katar, uyma şemayı değiştirir, dengeleme ikisi arasında denge kurar
- Etkenler: olgunlaşma, yaşantı, sosyal etkileşim, dengeleme
- Dönemler: duyusal-motor (0-2, nesne devamlılığı, dönem sonunda ertelenmiş taklit), işlem öncesi (2-7; sembolik 2-4 ve sezgisel 4-7 alt dönemleri; sembolik düşünme, benmerkezcilik, animizm, yapaycılık, özelden özele akıl yürütme, korunum yok), somut işlemler (7-11, korunum, tersine çevirme, merkezsizleşme, sınıflama, sıralama), soyut işlemler (11+, varsayımlarla düşünme; ergen benmerkezciliği, Elkind: hayali seyirci, kişisel efsane)
Vygotsky'nin sosyokültürel kuramı:
- Bilişsel gelişim sosyal etkileşim ve kültürle gerçekleşir; dil düşünmenin en güçlü aracıdır
- Yakınsal gelişim alanı: çocuğun tek başına yapabildiği (gerçek gelişim düzeyi) ile yardımla yapabildiği (potansiyel gelişim düzeyi) arasındaki alan
- İskele kurma: yardımın ihtiyaca göre verilip giderek azaltılması (terim Wood, Bruner ve Ross'a aittir, Vygotsky'nin görüşlerine dayanır)
- Özel konuşma: çocuğun kendine sesli konuşması; davranışı yönlendirir, zamanla içsel konuşmaya dönüşür
- Öğrenme gelişimi önceleyebilir
Sık karıştırılanlar:
- Özümlemede şema değişmez, uymada değişir; ikisi birlikte işler
- Gelişimde sıra atlanmaz; değişen hızdır
- Gövdeye yakın → uzak organ içten dışa; tüm beden → ilgili organ ya da kaba → ince beceri genelden özeledir
- Korunum ve tersine çevirme somut, varsayımla düşünme soyut işlemler dönemindedir
- Piaget'ye göre gelişim öğrenmeyi önceler ve dönemler evrenseldir; Vygotsky'ye göre öğrenme gelişimi önceleyebilir ve gelişim kültüre bağlıdır
Çözümlü örnekler
Kedisini tanıyan iki yaşındaki Defne parkta gördüğü köpeğe "kedi" diyor; annesi farkı gösterince köpek için yeni bir kavram oluşturuyor. Bu süreç Piaget'ye göre nasıl açıklanır?
Köpeği var olan "kedi" şemasına katması özümlemedir; şema değişmemiştir.
Farkı görünce yaşadığı karışıklık bilişsel çatışmadır (dengesizlik).
Köpek için yeni şema kurması uymadır; böylece yeniden dengeye ulaşır.
Heceleyerek okumayı tek başına yapabilen, akıcı okumayı ise öğretmen desteğiyle başarabilen bir öğrenci için öğretmen nasıl bir yol izlemelidir?
Tek başına yapabildiği (heceleme) ile yardımla yapabildiği (akıcı okuma) arası yakınsal gelişim alanıdır.
Öğretmen bu alanda ipucu verme, model olma gibi destekler sunar (iskele kurma).
Öğrenci ilerledikçe destek azaltılır; amaç akıcı okumayı tek başına yapabilmesidir.
Kendini dene: 5 soru
1. Boy ve kilo gibi bedensel özelliklerdeki ölçülebilir (niceliksel) artış aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?
- ABüyüme
- BOlgunlaşma
- CÖğrenme
- DHazırbulunuşluk
- EKritik dönem
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Büyüme)
- Büyüme, bedendeki ölçülebilir (niceliksel) artıştır: boy uzar, kilo artar.
- Olgunlaşma kalıtımsal potansiyelin ortaya çıkması, öğrenme ise yaşantı ürünü değişmedir.
2. Aşağıdakilerden hangisi olgunlaşmaya örnektir?
- AÇocuğun bisiklet sürmeyi denemelerle öğrenmesi
- BÖğrencinin çarpım tablosunu ezberlemesi
- CErgenlikte sesin kalınlaşması
- DÇocuğun trafik kurallarını ailesinden öğrenmesi
- EGencin gitar çalmayı kursta öğrenmesi
Cevabı gör
Doğru cevap: C (Ergenlikte sesin kalınlaşması)
- Olgunlaşma, kalıtımla gelen potansiyelin öğrenme olmadan, zamanı gelince ortaya çıkmasıdır.
- Sesin kalınlaşması biyolojik bir değişimdir; diğer şıklar yaşantıyla kazanılan öğrenmelerdir.
3. Bir özelliğin kazanılması için en uygun olan ve sınırlı süren zaman aralığına ne ad verilir?
- AHazırbulunuşluk
- BKritik dönem
- COlgunlaşma
- DDengeleme
- EBüyüme
Cevabı gör
Doğru cevap: B (Kritik dönem)
- Kritik dönem kaçırılırsa o özelliği kazanmak güçleşir ya da imkânsızlaşır.
- Örneğin dil, erken çocuklukta en kolay edinilir.
4. Öğretmen Ece Hanım, kesirleri anlatmadan önce öğrencilerinin bölme işlemini bilip bilmediğini kısa bir etkinlikle yokluyor. Ece Hanım'ın bu davranışı en çok aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ilgilidir?
- AKritik dönem
- BOlgunlaşma
- CÖzümleme
- DHazırbulunuşluk
- EBüyüme
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Hazırbulunuşluk)
- Yeni bir öğrenme için gereken olgunlaşma ve ön öğrenmelerin varlığı hazırbulunuşluktur.
- Ece Hanım kesirler için gereken ön bilgiyi (bölme) yokluyor.
5. Bebeğin önce başını, sonra gövdesini, en son bacaklarını kontrol edebilmesi hangi gelişim ilkesiyle açıklanır?
- AGelişim genelden özele doğrudur.
- BGelişim içten dışa doğrudur.
- CGelişimde bireysel farklılıklar vardır.
- DGelişimde kritik dönemler vardır.
- EGelişim baştan ayağa doğrudur.
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Gelişim baştan ayağa doğrudur.)
- Kontrol baştan başlayıp ayaklara doğru ilerliyor.
- Bu, baştan ayağa (sefalokaudal) gelişim ilkesidir.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.