Kişilik ve Ahlak Gelişimi
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi · Eğitim Bilimleri
Kişilik; bireyi başkalarından ayıran, tutarlı ve kalıcı duygu, düşünce ve davranış özelliklerinin bütünüdür. Bu konu Freud'un psikoseksüel ve Erikson'un psikososyal kuramını, Marcia'nın kimlik statülerini, Piaget ve Kohlberg'in ahlak gelişimi kuramlarını ve Bronfenbrenner'in ekolojik sistemler kuramını kapsar.
Bilmen gereken kurallar
Freud'un psikoseksüel kuramı:
- Kişilik yapısı: id (haz ilkesi), ego (gerçeklik ilkesi, denge kurar), süperego (vicdan ve ahlak)
- Bilinç düzeyleri: bilinç, bilinç öncesi (ön bilinç), bilinçdışı
- Dönemler: oral (0-1), anal (1-3, tuvalet eğitimi), fallik (3-6; Oedipus/Elektra karmaşası, aynı cinsten ebeveynle özdeşim, cinsel kimlik, süperego), gizil (6-12, enerji okula ve hemcins arkadaşlığa), genital (12+)
- Saplanma: bir dönemde aşırı doyum ya da yoksunluk; oral saplanma tırnak yeme, sigara; anal saplanma aşırı titizlik, cimrilik ya da dağınıklık
- Savunma mekanizmaları egonun kaygıyı azaltmak için bilinçdışı kullandığı yollardır: bastırma, yansıtma, yer değiştirme, yüceltme, mantığa bürüme, gerileme, karşıt tepki geliştirme, ödünleme (bir alandaki eksikliği başka alanda kapatma), inkâr (gerçeği yok sayma), özdeşim (beğenilen birinin özelliklerini benimseme)
Erikson, Marcia ve Bronfenbrenner:
- Erikson: gelişim yaşam boyu sekiz dönemde ilerler; her dönemde bir psikososyal kriz çözülür; olumsuz çözülen kriz sonradan telafi edilebilir
- Marcia, ergenlikteki kimlik oluşumunu arayış ve bağlanmaya göre dört statüyle açıklar: kimlik başarısı (kazanılmış kimlik; arayış + karar), askıya alma (ertelenmiş kimlik, moratoryum; arayış var, karar yok), ipotekli kimlik (kimlik kapanması, erken bağlanma; arayış yok, başkasının seçimi), kimlik dağınıklığı (ikisi de yok). Arayışa kriz ya da keşif, bağlanmaya adanma da denir
- Bronfenbrenner: çocuk iç içe sistemlerden etkilenir: mikro (aile, okul, akran), mezo (mikrosistemler arası bağ), ekzo (ebeveynin iş yeri, yerel yönetim, okul yönetiminin kararları, kitle iletişim araçları gibi çocuğun içinde olmadığı ortamlar), makro (kültür, değerler, yasalar), krono (zaman)
Ahlak gelişimi:
- Piaget: ahlak öncesi (0-5), dışa bağımlı ahlak (heteronom, ahlaki gerçekçilik; 5-10; kurallar değişmez, davranış sonucuna göre yargılanır, içkin adalet, ceza ağır ve yanlışla ilgisiz olabilir), özerk ahlak (otonom, ahlaki görecelik; 10+; kurallar anlaşmayla değişir, niyete bakılır, ceza yanlışla ilişkili ve orantılı olmalıdır)
- Kohlberg, Piaget gibi ahlak gelişimini bilişsel gelişime bağlar; ikilemlere (Heinz) verilen yanıtların gerekçesine göre üç düzey ve altı evre tanımlar; evreler sırayla geçilir, atlanmaz; çoğu yetişkin geleneksel düzeyde kalır
- Gilligan: Kohlberg'in kuramı erkek merkezlidir; kadınlarda bakım ahlakı öne çıkar
Sık karıştırılanlar:
- Freud kişiliğin erken yıllarda biçimlendiğini, Erikson yaşam boyu geliştiğini savunur
- Dönem karşılıkları: oral ↔ temel güven, anal ↔ özerklik, fallik ↔ girişimcilik, gizil ↔ çalışkanlık, genital ↔ kimlik
- Yer değiştirmede duygunun HEDEFİ değişir (öfke kardeşe yönelir); yansıtmada duygunun SAHİBİ değişir (kendi kıskançlığını karşı tarafa mal eder)
- İpotekli kimlikte arayış yoktur; askıya almada arayış vardır ama karar yoktur
- Piaget'de dışa bağımlı ahlak sonuca, özerk ahlak niyete bakar
- Kohlberg'de evreyi karar değil gerekçe belirler
- Mezosistem iki mikrosistem arasındaki bağdır; ekzosistem çocuğun içinde bulunmadığı ortamdır
Çözümlü örnekler
"Heinz ilacı çalmalı mı?" ikilemine Ayşe "Çalmamalı, yakalanırsa hapse girer.", Can "Çalmalı; insan hayatı yasaların da üstünde evrensel bir değerdir." diyor. Kohlberg'e göre bu yanıtlar nasıl değerlendirilir?
Ayşe'nin gerekçesi cezadan kaçınmaktır: gelenek öncesi düzey, ceza ve itaat evresi.
Can'ın gerekçesi evrensel bir ilkedir: gelenek sonrası düzey, evrensel ahlak ilkeleri evresi.
Evreyi kararın kendisi değil gerekçesi belirler; aynı kararı veren iki kişi farklı evrelerde olabilir.
Lise son sınıftaki Zeynep, ailesi öğretmen olduğu için hiç düşünmeden öğretmenliği seçmiş. Sınıf arkadaşı Elif farklı meslekleri araştırıyor, meslek tanıtım günlerine katılıyor ama henüz karar vermemiş. İkisinin durumu nasıl açıklanır?
Erikson'a göre ikisi de kimliğe karşı rol karmaşası dönemindedir.
Zeynep araştırmadan başkasının seçimini benimsemiştir: Marcia'ya göre ipotekli kimlik.
Elif araştırıyor ama henüz bağlanmamıştır: askıya alma (moratoryum). Rehber öğretmen Zeynep'i de seçenekleri keşfetmeye yönlendirebilir.
Kendini dene: 5 soru
1. Freud'a göre kişiliğin haz ilkesine göre çalışan ve isteklerin hemen doyurulmasını isteyen yapısı aşağıdakilerden hangisidir?
- AEgo
- Bİd
- CSüperego
- DBilinç
- EÖn bilinç
Cevabı gör
Doğru cevap: B (İd)
- İd doğuştan gelir ve haz ilkesiyle çalışır: isteğin hemen doyurulmasını ister.
- Ego gerçeklik ilkesiyle çalışır, süperego vicdan ve ahlakı temsil eder.
2. Freud'un psikoseksüel gelişim dönemlerinden hangisinde tuvalet eğitimi önem kazanır?
- AOral
- BFallik
- CGizil
- DGenital
- EAnal
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Anal)
- Anal dönem (1-3 yaş) tuvalet eğitimiyle öne çıkar.
- Oral dönemde haz ağızda, fallik dönemde cinsel kimlik ve özdeşim öndedir.
3. Aşağıdakilerden hangisi yer değiştirme savunma mekanizmasına örnektir?
- AMüdüründen azar işiten babanın eve gelince çocuklarına bağırması
- BKazanamadığı bölüm için "Zaten o bölümü istemiyordum." diyen öğrenci
- CSaldırgan dürtülerini boks yaparak dışa vuran genç
- DKardeşi doğunca yeniden parmak emmeye başlayan çocuk
- EYakınını kaybettiği günü hiç hatırlayamayan kişi
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Müdüründen azar işiten babanın eve gelince çocuklarına bağırması)
- Yer değiştirmede duygu asıl kaynağa değil, daha güvenli bir hedefe yöneltilir.
- Baba öfkesini müdürüne değil çocuklarına yöneltiyor. Diğerleri sırasıyla mantığa bürüme, yüceltme, gerileme ve bastırmadır.
4. Erikson'a göre ilkokul çağındaki (6-12 yaş) çocuğun çözmesi gereken psikososyal kriz aşağıdakilerden hangisidir?
- ATemel güvene karşı güvensizlik
- BÖzerkliğe karşı utanç ve şüphe
- CGirişimciliğe karşı suçluluk
- DÇalışkanlığa karşı aşağılık duygusu
- EKimlik kazanmaya karşı rol karmaşası
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Çalışkanlığa karşı aşağılık duygusu)
- 6-12 yaşın krizi çalışkanlığa (başarıya) karşı aşağılık duygusudur.
- Bu dönemde okul başarısı ve emeğin takdir edilmesi belirleyicidir.
5. Annesi, iki yaşındaki Deniz'in ayakkabısını kendi başına giymeye çalışmasına sabırla izin veriyor ve onu acele ettirmiyor. Erikson'a göre annenin bu tutumu Deniz'de en çok hangi duygunun gelişmesine katkı sağlar?
- AKimlik
- BÇalışkanlık
- CGirişimcilik
- DTemel güven
- EÖzerklik
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Özerklik)
- 1-3 yaşın krizi özerkliğe karşı utanç ve şüphedir.
- Kendi başına yapmasına izin verilen çocuk özerklik kazanır; sürekli engellenirse utanç ve şüphe gelişir.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.