Davranışçı Öğrenme
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi · Eğitim Bilimleri
Davranışçı kuramlar öğrenmeyi, gözlenebilir davranışlar üzerinden uyarıcı ile tepki arasında kurulan bağ olarak açıklar. Bu konu Pavlov ve Watson'ın klasik koşullanmasını, Thorndike'ın bağ kuramını, Guthrie'nin bitişiklik kuramını ve Skinner'ın edimsel koşullanmasını (pekiştirme, ceza, pekiştirme tarifeleri, davranış değiştirme yöntemleri) kapsar.
Bilmen gereken kurallar
Klasik (tepkisel) koşullanma (Pavlov, Watson):
- Koşulsuz (şartsız) uyarıcı doğal olarak koşulsuz tepkiyi doğurur; onunla tekrar tekrar eşlenen nötr uyarıcı koşullu (şartlı) uyarıcıya dönüşür ve koşullu tepkiyi doğurur
- Koşullar: bitişiklik (zamanca yakınlık), sıra (nötr uyarıcı hemen önce), tekrar
- Daha çok istemsiz tepkiler öğrenilir: korku, kaygı, tutum (Watson, Küçük Albert)
- Süreçler: genelleme, ayırt etme, sönme, kendiliğinden geri gelme (kendiliğinden iyileşme), üst düzey (ikinci derece) koşullanma
- Karşı koşullanma (Jones, Peter vakası) ve sistematik duyarsızlaştırma (Wolpe; gevşeme eşliğinde aşamalı yaklaşma) korkuları gidermede kullanılır
Thorndike ve Guthrie:
- Thorndike (bağlantıcılık; araçsal koşullanma): öğrenme deneme-yanılmayla, uyarıcı ile tepki arasında bağ kurularak olur (bulmaca kutusundaki kedi). Etki yasası (doyum veren tepki güçlenir), alıştırma yasası (tekrarlanan bağ güçlenir), hazırlık yasası
- Guthrie: bitişiklik kuramı; öğrenme tek denemede olur, bir durumda en son yapılan davranış tekrarlanır (son tepki ilkesi). Bu yüzden istenen davranış, istenmeyenin yapıldığı durumda yeniden yaptırılır (ceketini yere atan çocuğa dışarı çıkıp yeniden girerek ceketi askıya astırmak). Alışkanlık bozma yöntemleri: eşik, yorgunluk (yorma), uyumsuz (bağdaşmayan) tepki
Edimsel (operant) koşullanma (Skinner):
- Davranış sonuçlarıyla biçimlenir; pekiştirme artırır, ceza azaltır. Olumlu ceza I. tip (verici), olumsuz ceza II. tip (alıcı, yoksun bırakma) ceza diye de anılır. Genelleme, ayırt etme ve sönme edimselde de görülür
- Pekiştireçler: birincil (yiyecek, su), ikincil (not, övgü), genelleşmiş (para, jeton; bir tür ikincil pekiştireç). Türüne göre somut, sosyal (övgü, gülümseme), sembolik (jeton, yıldız) ve etkinlik (oyun) pekiştireçleri. Premack ilkesi (büyükanne kuralı): sevilen etkinlik az seveni pekiştirir
- Yeni davranış sürekli pekiştirmeyle kazandırılır, aralıklı pekiştirmeyle kalıcı olur
- Şekil verme: hedefe yaklaşan davranışları aşama aşama pekiştirme; zincirleme: basamakları birleştirme
- Davranış azaltma: sönme, mola, tepki bedeli, istenmeyenle bağdaşmayan davranışı pekiştirme (karşıt / uyumsuz davranışı pekiştirme)
- Ceza bastırır ama yok etmez; hemen, tutarlı, davranışa yönelik verilmeli, nedeni açıklanmalı, şiddeti davranışla orantılı olmalıdır. Yan etkileri: kaygı ve korku, saldırganlığa model olma, cezalandırandan kaçma ya da kaçınma, derse ve okula olumsuz tutum
Sık karıştırılanlar:
- Olumsuz pekiştirme ceza değildir: rahatsız edici uyarıcı çıkarılır, davranış ARTAR (kaçma, kaçınma)
- Mola ve tepki bedeli olumsuz cezadır: hoşa giden alınır, davranış azalır
- Klasikte uyarıcı tepkiden önce gelir ve tepki istemsizdir; edimselde sonuç davranıştan sonra gelir ve davranış istemlidir
- Sönme öğrenmeyi silmez; tepki kendiliğinden geri gelebilir. Edimselde sönmenin başında kısa bir artış (sönme patlaması) görülebilir
- Üst düzey koşullanmada yeni uyarıcı koşulsuz uyarıcıyla değil, koşullu uyarıcıyla eşlenir
Çözümlü örnekler
Dolgu yaptırırken canı yanan Ece, sonraki ziyaretlerde diş hekiminin matkap sesini duyunca korkmaya başlıyor; zamanla evdeki saç kurutma makinesinin sesinden de korkuyor. Bu durum klasik koşullanmayla nasıl açıklanır?
Acı koşulsuz uyarıcı, acıya verilen korku koşulsuz tepkidir.
Önce nötr olan matkap sesi acıyla eşlenince koşullu uyarıcıya, sese verilen korku koşullu tepkiye dönüşür.
Matkaba benzeyen saç kurutma makinesinin sesinden korkması genellemedir.
Kerem derste sık sık söz almadan konuşuyor. Öğretmen bu davranışı edimsel koşullanma ilkeleriyle nasıl azaltabilir?
Kerem söz alarak konuştuğunda hemen övülür: istenmeyenle bağdaşmayan (istenen) davranış olumlu pekiştirilir.
Söz almadan konuştuğunda tepki verilmez (sönme); gerekirse bir ayrıcalığı alınır (tepki bedeli, olumsuz ceza).
Öğretmen tutarlı olmalıdır: sönmenin başında konuşmalar kısa süre artabilir (sönme patlaması); pes ederse davranış aralıklı pekiştirilmiş olur.
Kendini dene: 5 soru
1. Pavlov'un deneyinde, köpeğin ağzına et tozu konunca doğal olarak salya salgılaması aşağıdakilerden hangisidir?
- AKoşulsuz tepki
- BKoşullu tepki
- CKoşulsuz uyarıcı
- DNötr uyarıcı
- EKoşullu uyarıcı
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Koşulsuz tepki)
- Et tozu, öğrenme olmadan salya doğurduğu için koşulsuz uyarıcıdır.
- Koşulsuz uyarıcıya verilen doğal tepki (salya) koşulsuz tepkidir.
2. Edimsel koşullanmada, ortama hoşa giden bir uyarıcı eklenerek davranışın tekrarlanma olasılığının artırılmasına ne ad verilir?
- AOlumsuz pekiştirme
- BOlumlu ceza
- COlumsuz ceza
- DOlumlu pekiştirme
- ESönme
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Olumlu pekiştirme)
- Davranış artıyorsa pekiştirme, uyarıcı ekleniyorsa olumludur.
- Hoşa giden uyarıcı eklenip davranış artıyor: olumlu pekiştirme.
3. Aşağıdakilerden hangisi olumsuz pekiştirmeye örnektir?
- AÖdevini yapmayan öğrencinin teneffüse çıkarılmaması
- BGüneş gözünü alınca perdeyi çeken Ayşe'nin sonraki derslerde de güneş vurunca hemen perdeyi çekmesi
- CDerste konuşan öğrencinin azarlanması
- DSınavda yüksek not alan öğrencinin övülmesi
- EAğlayan çocuğa ilgi gösterilmeyince ağlamasının azalması
Cevabı gör
Doğru cevap: B (Güneş gözünü alınca perdeyi çeken Ayşe'nin sonraki derslerde de güneş vurunca hemen perdeyi çekmesi)
- Olumsuz pekiştirmede rahatsız edici uyarıcı ortadan kalkar ve davranış artar.
- Göz alan güneş (rahatsız edici) perdeyle ortadan kalkıyor, perde çekme davranışı artıyor. Diğerleri sırasıyla olumsuz ceza, olumlu ceza, olumlu pekiştirme ve sönmedir.
4. Henüz dört işlemi öğrenmemiş öğrencilere denklem çözdürmeye çalışan bir öğretmen, öğrencilerinin bu etkinlikten rahatsız olup sıkıldığını görüyor. Bu durum Thorndike'ın hangi yasasıyla açıklanır?
- AEtki yasası
- BAlıştırma yasası
- CBitişiklik ilkesi
- DPremack ilkesi
- EHazırlık yasası
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Hazırlık yasası)
- Hazırlık yasasına göre öğrenmeye hazır olmayan birini zorlamak rahatsızlık verir.
- Öğrenciler denklem için gereken ön öğrenmelere (dört işlem) sahip değil.
5. Matematik sınavlarında düşük not alıp her seferinde azarlanan Can, zamanla fizik ve kimya sınavlarından da kaygı duymaya başlamıştır. Can'ın bu durumu klasik koşullanmadaki hangi süreçle açıklanır?
- AGenelleme
- BAyırt etme
- CSönme
- DKendiliğinden geri gelme
- EÜst düzey koşullanma
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Genelleme)
- Koşullu uyarıcıya benzeyen uyarıcılara da aynı tepkiyi vermek genellemedir.
- Kaygı yalnız matematik sınavlarında kalsaydı ayırt etme olurdu.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.