Bilişsel ve Sosyal Öğrenme
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi · Eğitim Bilimleri
Bilişsel ve sosyal öğrenme kuramları öğrenmeyi yalnız uyarıcı-tepki bağıyla değil, algı, bellek ve düşünme gibi zihinsel süreçlerle ve başkalarını gözleyerek açıklar. Bu konu Gestalt kuramını (kavrayış), Tolman'ın gizil öğrenmesini, bilgi işleme kuramını (bellek, kodlama stratejileri, unutma, üstbiliş), Bandura'nın sosyal öğrenme kuramını ve yapılandırmacılığı kapsar.
Bilmen gereken kurallar
Bilişsel kuramlar:
- Gestalt (Köhler, Wertheimer, Koffka): bütün, parçaların toplamından fazladır; öğrenme kavrayışla (içgörü) olur: ilişkiler birden fark edilir, çözüm ani, kalıcı ve aktarılabilirdir (Köhler'in şempanzeleri). Algı ilkeleri: benzerlik, yakınlık, tamamlama (kapalılık), süreklilik, şekil-zemin
- Tolman (amaçlı davranışçılık): gizil (örtük) öğrenme, pekiştirme olmadan öğrenilenin ancak güdü ortaya çıkınca davranışa yansımasıdır; bilişsel harita çevrenin zihinsel temsilidir; öğrenme ile performans ayrıdır
- Bilgi işleme: duyusal kayıt (duyusal bellek) → dikkat → kısa süreli (çalışan, işleyen) bellek (7±2 birim, Miller; öbekleme sınırlı kapasiteye daha çok bilgi sığdırır, sürdürme tekrarı/yineleme bilgiyi orada tutar) → kodlama → uzun süreli bellek (anısal/epizodik ve anlamsal/semantik açık ya da bildirimsel bellek; işlemsel/prosedürel örtük bellek) → geri getirme
- Kodlama stratejileri: anlamlandırma ya da ayrıntılandırma (yeni bilgiyi eskiyle ilişkilendirme, örnek, benzetme), örgütleme (kavram haritası, tablo), bellek destekleyiciler (ilk harf, yer, anahtar sözcük)
- Unutma: ileriye ket vurma (eski yeniyi bozar), geriye ket vurma (yeni eskiyi bozar), kullanmama (bozulma), geri getirme başarısızlığı. Bozucu etki öğrenilenler birbirine benzedikçe artar; benzer konular art arda çalışılmamalıdır. Dizi konumu etkisi: listenin başı (ilk okunan, öncelik etkisi) ve sonu (son okunan, yenilik etkisi) daha iyi hatırlanır
- Üstbiliş: kendi öğrenmesini planlama, izleme, değerlendirme
Bandura'nın sosyal öğrenme (sosyal bilişsel) kuramı:
- İnsan başkalarını gözleyerek ve model alarak öğrenir (Bobo bebek deneyi); öğrenme performanstan ayrıdır
- Dolaylı pekiştirme ve dolaylı ceza; kişinin kendi kendini pekiştirmesi (öz pekiştirme)
- Süreçler: dikkat → hatırda (akılda) tutma → davranışa dönüştürme (uygulama) → güdülenme
- Model almanın etkileri: yeni davranış öğrenme, ketleme, ketin kalkması (ketlemenin kaldırılması, ketin çözülmesi), tetikleme (tepki kolaylaştırma: zaten bilinen ve yasak olmayan bir davranışı modeli görünce yapma)
- Gözlemciye benzeyen, saygın, yetkin ve davranışı ödüllendirilen modeller daha çok örnek alınır; model canlı ya da sembolik (televizyon, kitap) olabilir
- Karşılıklı belirleyicilik (karşılıklı determinizm): kişi, davranış ve çevre birbirini etkiler
- Öz yeterlik: bir işi başarabileceğine inanç; kaynakları kendi başarı yaşantıları (doğrudan yaşantı, en güçlü), dolaylı yaşantılar, sözel ikna, fizyolojik ve duygusal durum
- Öz düzenleme: kendine hedef koyup davranışını izleme, değerlendirme ve pekiştirme
Yapılandırmacılık:
- Bilgi öğretmenden öğrenciye aktarılmaz; öğrenen onu ön bilgileri ve yaşantıları üzerine kendisi yapılandırır
- Bilişsel yapılandırmacılık (Piaget): öğrenme bireyin özümleme, uyma ve dengeleme süreciyle olur
- Sosyal yapılandırmacılık (Vygotsky): bilgi sosyal etkileşim ve işbirliği içinde oluşur
- Öğretmen rehber ve kolaylaştırıcıdır; ön bilgiler ve kavram yanılgıları ortaya çıkarılır, gerçek yaşam problemleri ve grup çalışması kullanılır
- Değerlendirme süreç odaklıdır: ürün dosyası (portfolyo), performans görevi, öz ve akran değerlendirme
Sık karıştırılanlar:
- Kavrayış (Gestalt): çözüm birden fark edilir; gizil öğrenme (Tolman): pekiştirme olmadan öğrenilen, güdü ortaya çıkınca davranışa yansır
- İleriye ket vurmada ESKİ bilgi yeniyi, geriye ket vurmada YENİ bilgi eskiyi bozar
- Sürdürme tekrarı bilgiyi kısa süreli bellekte tutar, uzun süreli belleğe aktarımı yüzeyseldir; kalıcılık için anlamlandırma ve örgütleme çok daha etkilidir
- Anısal bellek yaşanmış olayları, anlamsal bellek genel bilgiyi, işlemsel bellek becerileri saklar
- Ketleme: model cezalandırılınca davranıştan kaçınma; ketin kalkması: model ceza almayınca yasak davranışı yapma; tetikleme: zaten bilinen ve yasak olmayan bir davranışı modeli görünce yapma
- Öz yeterliğin en güçlü kaynağı sözel ikna değil, kişinin kendi başarı yaşantısıdır; öz yeterlik belirli bir işe ilişkin inançtır, genel benlik saygısı değildir
- Ket vurma (unutma) ile ketleme (model alma) farklıdır; bozulma (kullanmama) ile bozucu etki (ket vurma) da farklıdır; gizil (örtük) öğrenme ile örtük (işlemsel) bellek farklı kavramlardır
Çözümlü örnekler
Ezgi tarih sınavına çalışırken olayları yalnızca defalarca okuyarak ezberlemeye çalışıyor ama sınavda çoğunu hatırlayamıyor. Bilgi işleme kuramına göre Ezgi'ye ne önerilebilir?
Yalnız okumak ve tekrar etmek (sürdürme tekrarı) yüzeysel bir kodlamadır; tek başına kalıcı, anlamlı öğrenme için yetersiz kalır.
Olayları neden-sonuç ilişkileriyle birbirine ve bildiği konulara bağlaması (anlamlandırma), bir zaman çizelgesi ya da kavram haritası hazırlaması (örgütleme) kalıcılığı artırır.
Çalışırken kendini sorularla yoklaması (üstbiliş: izleme) neyi bilmediğini fark etmesini sağlar.
Beden eğitimi öğretmeni yeni bir jimnastik hareketini öğretmek istiyor. Bandura'nın gözlem yoluyla öğrenme süreçlerine göre dersi nasıl planlamalıdır?
Dikkat: hareketi herkesin görebileceği yerde, kendisi ya da öğrencilerin kendilerine yakın bulduğu yetkin bir akran göstermelidir.
Hatırda tutma: hareketi adımlara bölüp adlandırmalı, öğrencilere zihinde canlandırtmalıdır.
Davranışa dönüştürme ve güdülenme: öğrencilerin hareketi denemesine fırsat verip geri bildirim sunmalı; başaranları övmesi diğerleri için dolaylı pekiştirme olur.
Kendini dene: 5 soru
1. Bilgi işleme kuramına göre kapasitesi sınırlı olan ve tekrar edilmeyen bilgiyi yaklaşık 15-30 saniye tutabilen bellek birimi hangisidir?
- ADuyusal kayıt
- BKısa süreli (çalışan) bellek
- CUzun süreli bellek
- DAnısal bellek
- Eİşlemsel bellek
Cevabı gör
Doğru cevap: B (Kısa süreli (çalışan) bellek)
- Kısa süreli bellek yaklaşık 7±2 birim bilgiyi 15-30 saniye tutar.
- Duyusal kayıt yalnız birkaç saniye tutar; uzun süreli bellek sınırsız ve kalıcıdır.
2. Bir şeklin alanını hesaplayamayan Arda, şekle çizdiği yardımcı bir doğruyla onun iki üçgenden oluştuğunu birden fark ediyor; ertesi hafta farklı bir şekilde de aynı yolu hemen kullanıyor. Arda'nın öğrenmesi hangi kavramla açıklanır?
- AKavrayış (içgörü)
- BDeneme-yanılma
- CGizil öğrenme
- DModel alma
- EEdimsel koşullanma
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Kavrayış (içgörü))
- Problemdeki ilişkilerin birden fark edilmesi ve çözümün ani gelmesi kavrayıştır.
- Kavrayışla bulunan çözüm kalıcıdır ve yeni durumlara hemen aktarılır; Arda'nın ertesi hafta yolu yeniden kullanması bunu gösterir.
3. Aşağıdakilerden hangisi anlamsal (semantik) belleğe örnektir?
- AMezuniyet töreninde yaşadıklarını hatırlamak
- BDokuma tezgâhında halı dokuyabilmek
- CDün akşam yemekte ne yediğini hatırlamak
- DPaten kayabilmek
- ETürkiye Cumhuriyeti'nin 1923'te kurulduğunu bilmek
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Türkiye Cumhuriyeti'nin 1923'te kurulduğunu bilmek)
- Anlamsal bellek, öğrenildiği zaman ve yerden bağımsız genel bilgileri saklar.
- Tören ve akşam yemeği anısal, halı dokuma ve paten işlemsel bellekle ilgilidir.
4. Her gün servisle okula giden Eda, bir gün servis gelmeyince daha önce hiç yürümediği hâlde okula en kısa yoldan yürüyerek gidebiliyor. Eda'nın bu davranışı Tolman'ın hangi kavramıyla açıklanır?
- AKavrayış
- BÖbekleme
- CBilişsel harita
- DKetin kalkması
- ESürdürme tekrarı
Cevabı gör
Doğru cevap: C (Bilişsel harita)
- Eda, servis yolculuklarıyla çevrenin zihinsel bir haritasını oluşturmuştur.
- Bu harita gerektiğinde yeni bir yol bulmak için kullanılır.
- Rotayı ödülsüz öğrenip gerektiğinde kullanması gizil öğrenmeyi de gösterir; soru zihinde oluşan çevre temsilini, yani bilişsel haritayı soruyor.
5. Bandura'nın sosyal öğrenme kuramına göre; I. Bireyler başkalarını gözleyerek öğrenebilir. II. Bir davranışın öğrenilmesi için gözlemcinin doğrudan pekiştirilmesi zorunludur. III. Modelin ödüllendirildiğini görmek, gözlemcinin o davranışı yapma olasılığını artırabilir. yargılarından hangileri doğrudur?
- AYalnız I
- BYalnız II
- CI ve II
- DI ve III
- EII ve III
Cevabı gör
Doğru cevap: D (I ve III)
- Gözlem yoluyla öğrenme (I) ve dolaylı pekiştirme (III) Bandura'nın temel kavramlarıdır.
- Gözlemci doğrudan pekiştirilmeden de öğrenebilir (II yanlış).
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.