Öğretim Strateji ve Modelleri
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi · Eğitim Bilimleri
Öğretim strateji ve modelleri, öğretmenin hedeflere ulaşmak için izleyeceği genel yolu ve öğretim sürecinin nasıl planlanacağını açıklar. Bu konu strateji, yöntem ve teknik kavramlarını, öğretim ilkelerini, sunuş (Ausubel), buluş (Bruner) ve araştırma-inceleme (Dewey) yoluyla öğretim stratejilerini, Carroll'ın okulda öğrenme modelini ve Bloom'un tam öğrenme modelini kapsar.
Bilmen gereken kurallar
Temel kavramlar ve öğretim ilkeleri:
- Strateji (genel yaklaşım) → yöntem (hedefe götüren yol) → teknik (yöntemin uygulanış biçimi) → taktik (öğretmene özgü uygulama). Bazı kaynaklar en üste yaklaşım ya da modeli koyar (öğretmen merkezli – öğrenci merkezli)
- Öğretim ilkeleri: hedefe görelik (etkinlikler hedefe hizmet etmeli), öğrenciye görelik (düzey, ilgi, hazırbulunuşluk), somuttan soyuta, basitten karmaşığa, bilinenden bilinmeyene, yakından uzağa (mekânda yakın çevreden uzağa, zamanda günümüzden geçmişe), hayata yakınlık (hayatilik), etkin katılım (yaparak yaşayarak öğrenme), ekonomiklik (zaman, emek, kaynak), açıklık (anlaşılır dil, düzenli anlatım), güncellik (aktüalite: güncel olay ve bilgilerden yararlanma), bütünlük (konuların birbiriyle ve yaşamla ilişkisi; bilişsel, duyuşsal, devinişsel gelişimin birlikte gözetilmesi)
Öğretim stratejileri:
- Sunuş (Ausubel): anlamlı öğrenme; öğretmen merkezli ama öğrenci zihinsel olarak etkindir (anlamlı alış); tümdengelim (dedüktif). Aşamalar: ön örgütleyici (açıklayıcı ya da karşılaştırmalı) → öğrenme malzemesi → bilişsel örgütün güçlendirilmesi. İlerleyen ayrımlaştırma (aşamalı farklılaştırma; genelden özele) ve bütünleştirici uzlaşma (yeni öğrenileni eskiyle ilişkilendirip çelişkileri giderme). Kavram ve ilkeleri kısa sürede öğretir; soyut düşünebilen öğrencilere uygundur
- Buluş ya da keşif (Bruner): tümevarım (endüktif); öğrenci örneklerden kurala kendisi ulaşır, öğretmen rehberdir. Bilgi eylemsel (enaktif), imgesel (ikonik) ve sembolik temsil edilir; sarmal program. Öğrenme kalıcı ve aktarılabilirdir, içsel güdülenmeyi (iç motivasyonu) artırır; zaman alır
- Araştırma-inceleme (Dewey): bilimsel yöntem, yansıtıcı düşünme ve problem çözme; problem → hipotez → veri → test → sonuç. Öğrenci merkezli, süreç odaklı; üst düzey düşünmeyi geliştirir; zaman ve kaynak gerektirir
Öğretim modelleri:
- Carroll (okulda öğrenme modeli): öğrenme derecesi = harcanan zaman / gereken zaman. Gereken zamanı yetenek, öğretimden yararlanma (öğretimi anlama) yeteneği ve öğretimin niteliği; harcanan zamanı sebat ve fırsat (öğrenciye tanınan süre) belirler
- Bloom (tam öğrenme; okulda öğrenme kuramı olarak da anılır), Carroll'dan esinlenir: uygun koşullarda öğrencilerin hemen hepsi öğrenebilir. Başarıyı bilişsel giriş davranışları (yaklaşık %50), duyuşsal giriş özellikleri (yaklaşık %25) ve öğretim hizmetinin niteliği (yaklaşık %25; ipucu, pekiştireç, katılım, dönüt-düzeltme) belirler. Duyuşsal giriş özelliklerine ilgi, tutum ve akademik benlik girer. Öğrenme ürünleri: erişi düzeyi ve türü, öğrenme hızı, duyuşsal ürünler
- Tam öğrenme süreci: küçük üniteler, ön koşul öğrenmeleri yoklama, öğretim, izleme testi (ölçüt %75-90), düzeltici (tamamlayıcı) öğretim ya da zenginleştirme; ünite tam öğrenilmeden sonrakine geçilmez
Sık karıştırılanlar:
- Sunuşta kural önce gelir; buluşta öğrenci örneklerden kurala kendisi ulaşır (kuralı öğretmen söylerse buluş olmaz); araştırma-incelemede bir problem ve hipotez vardır
- Ön örgütleyici dersin başında verilir; açıklayıcı olanı yeni konuda kavramları tanımlar, karşılaştırmalı olanı tanıdık konuyla benzerlik ve farkı gösterir
- Somuttan soyuta somut nesne ya da modelle, bilinenden bilinmeyene ön bilgiyle başlar; yakından uzağa yakın çevreden uzağa ya da günümüzden geçmişe doğru ilerler; güncel bir olayı derse taşımak ise güncelliktir
- Tam öğrenmede izleme testi not vermek için değil, eksikleri bulmak için kullanılır (biçimlendirici değerlendirme)
- Ön örgütleyici Ausubel'in, sarmal program Bruner'in, öğrenme derecesi formülü Carroll'ın kavramıdır. Bloom'un modeli de "okulda öğrenme kuramı" diye anılır: zaman oranı → Carroll, giriş davranışları ve öğretim hizmeti → Bloom
- Karşılaştırmalı ön örgütleyici dersin başında, yeni konuya geçmeden tanıdık konuyla çerçeve kurar; bütünleştirici uzlaşma ise malzeme sunulurken ya da sonrasında yeni öğrenileni eskiyle ilişkilendirip çelişkileri giderir
Çözümlü örnekler
Fen öğretmeni Selin Hanım "maddenin hâlleri" konusunu iki sınıfta farklı işliyor. A sınıfında önce katı, sıvı ve gazın tanımlarını verip ardından örnekler gösteriyor; B sınıfında buz, su ve buharı gözlemletip hâllerin özelliklerini öğrencilerin kendilerinin bulmasını istiyor. Her sınıfta hangi strateji kullanılmıştır?
A sınıfında kural önce, örnek sonra geliyor ve öğretmen merkezde: sunuş yoluyla öğretim (tümdengelim).
B sınıfında öğrenciler örneklerden genellemeye kendileri ulaşıyor: buluş yoluyla öğretim (tümevarım).
Seçim hedefe, süreye ve öğrencilerin düzeyine bağlıdır: sunuş zaman kazandırır, buluş daha kalıcı ama zaman alıcıdır.
Aynı süre çalışan iki öğrenciden Ece konuyu tam öğreniyor, Can ise öğrenemiyor. Carroll'ın modeline göre bu durum nasıl açıklanır, öğretmen ne yapabilir?
Öğrenme derecesi, harcanan zamanın gereken zamana oranıdır; Can'ın bu konu için gereken zamanı Ece'ninkinden fazladır.
Gereken zamanı yetenek, öğretimden yararlanma yeteneği ve öğretimin niteliği belirler; öğretmen Can'a farklı açıklamalar, ipuçları ve örnekler sunarak gereken zamanı azaltabilir.
Harcanan zamanı artırmak için Can'a ek süre (fırsat) tanıyabilir ve çalışmayı sürdürmesini (sebat) destekleyebilir.
Kendini dene: 5 soru
1. Öğretimde hedeflere ulaşmak için izlenecek genel yaklaşımı ifade eden ve sunuş, buluş, araştırma-inceleme gibi türleri olan kavram hangisidir?
- AÖğretim yöntemi
- BÖğretim tekniği
- CÖğretim stratejisi
- DTaktik
- EÖğretim ilkesi
Cevabı gör
Doğru cevap: C (Öğretim stratejisi)
- Strateji, yöntem ve teknikten daha genel olan, hedefe ulaşmak için benimsenen yoldur.
- Yöntem bu yaklaşımı uygulamanın yolu, teknik ise yöntemin uygulanış biçimidir.
2. Hacim kavramının tanımını vermeden önce öğrencilere küp biçimindeki şeker parçalarıyla kutuları doldurtan öğretmen, öncelikle hangi öğretim ilkesini gözetmiştir?
- ASomuttan soyuta
- BYakından uzağa
- CGüncellik
- DEkonomiklik
- EAçıklık
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Somuttan soyuta)
- Öğretmen somut nesnelerle başlayıp soyut kavrama (hacim) geçiyor.
- Somut yaşantılar soyut kavramların anlaşılmasını kolaylaştırır.
3. Aşağıdakilerden hangisi yakından uzağa ilkesine uygun bir öğretim uygulamasıdır?
- ABölmeyi anlatmadan önce öğrencilerin bildiği çıkarma işlemini hatırlatmak
- BToplama işlemini önce tek basamaklı, sonra çok basamaklı sayılarla öğretmek
- CGezegenleri modeller üzerinde gösterdikten sonra özelliklerini tanımlamak
- DYeryüzü şekillerini önce okulun bulunduğu ilçedeki tepe ve vadilerden başlayarak tanıtmak
- EDerste son günlerde gündeme gelen bir olayı tartışmak
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Yeryüzü şekillerini önce okulun bulunduğu ilçedeki tepe ve vadilerden başlayarak tanıtmak)
- Yakından uzağa ilkesinde öğrencinin yakın çevresinden başlanıp uzağa gidilir.
- Diğerleri sırasıyla bilinenden bilinmeyene, basitten karmaşığa, somuttan soyuta ve güncellik ilkeleridir.
4. Sunuş yoluyla öğretim stratejisi hangi kuramcının görüşlerine dayanır?
- ABruner
- BAusubel
- CDewey
- DBloom
- ECarroll
Cevabı gör
Doğru cevap: B (Ausubel)
- Sunuş yoluyla öğretim Ausubel'in anlamlı öğrenme görüşüne dayanır.
- Buluş Bruner'e, araştırma-inceleme Dewey'e dayanır.
5. Öğretmen tahtaya "-ler" ve "-lar" ekiyle çoğul yapılmış birçok sözcük yazıyor ve öğrencilerden hangi sözcüğün hangi eki aldığını inceleyerek bir kural bulmalarını istiyor. Öğretmenin kullandığı strateji hangisidir?
- ASunuş yoluyla öğretim
- BAraştırma-inceleme yoluyla öğretim
- CTam öğrenme modeli
- DCarroll'ın okulda öğrenme modeli
- EBuluş yoluyla öğretim
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Buluş yoluyla öğretim)
- Öğrenciler örneklerden kurala kendileri ulaşıyor: tümevarım.
- Kuralın öğrenci tarafından keşfedilmesi buluş yoluyla öğretimdir.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.