İnsan Hakları Hukuku
MEB-AGS Mevzuat
İnsan hakları hukuku; insan haklarının kavramını ve özelliklerini, tarihsel belgelerini, kuşak ve statü sınıflamalarını, BM sistemini (İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, 1966 sözleşmeleri, Çocuk Hakları Sözleşmesi), Avrupa Konseyi sistemini (AİHS ve AİHM), eğitim hakkının uluslararası güvencelerini, 1982 Anayasası'ndaki hak ve hürriyetleri ve ulusal koruma kurumlarını kapsar.
Bilmen gereken kurallar
Kavram, belgeler ve sınıflamalar:
- İnsan hakları doğuştan, evrensel ve eşittir; devlet bu hakları yaratmaz, tanır ve korur. Anayasa md. 12: temel hak ve hürriyetler kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmezdir
- Belgeler: Magna Carta 1215, Habeas Corpus 1679, Bill of Rights 1689, Virginia Haklar Bildirgesi 1776, İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi 1789
- Kuşaklar (Karel Vasak, 1977): 1. medeni ve siyasi (devletin karışmaması), 2. ekonomik, sosyal ve kültürel (devletin olumlu edimi), 3. dayanışma (barış, gelişme, sağlıklı çevre)
- Statüler (Jellinek): negatif = koruyucu haklar, pozitif = isteme hakları, aktif = katılma hakları, pasif = ödevler
Uluslararası koruma:
- BM: Şart 1945; Beyanname 10.12.1948 (30 madde, Genel Kurul kararı, antlaşma gibi bağlayıcı değil; md. 26 eğitim hakkı); 1966 Medeni ve Siyasi Haklar ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar sözleşmeleri (Türkiye 2003'te onayladı; eğitim hakkı ikincisinin 13. maddesinde); İnsan Hakları Konseyi 2006, Cenevre
- Çocuk Hakları Sözleşmesi 20.11.1989: 18 yaşına kadar; dört ilke (ayrımcılık yasağı, yüksek yarar, yaşama ve gelişme, görüşlere saygı); eğitim hakkı md. 28-29; Türkiye için 1995, çekinceler md. 17, 29, 30; Çocuk Hakları Komitesi izler
- Avrupa Konseyi 1949, Strazburg. AİHS 4.11.1950 Roma, 1953 yürürlük, Türkiye 1954 onay; bireysel başvuru 1987, zorunlu yargı 1990; 1 No'lu Protokol: mülkiyet, eğitim, serbest seçim
- AİHM: yargıç sayısı = taraf devlet sayısı; Parlamenter Meclis dokuz yıllığına seçer; kararların uygulanmasını Bakanlar Komitesi denetler; başvuru: mağdur olma, iç hukuk yollarını tüketme, kesin karardan itibaren dört ay, imzasız olmama, önemli zarar
Anayasa ve ulusal koruma:
- Başlıklar: md. 10 kanun önünde eşitlik; 17 kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı; 20 özel hayatın gizliliği (aile hayatı, kişisel veriler); 21 konut dokunulmazlığı; 22 haberleşme hürriyeti; 24 din ve vicdan hürriyeti; 25 düşünce ve kanaat hürriyeti; 36 hak arama hürriyeti; 38 suç ve cezalara ilişkin esaslar; 41 ailenin korunması ve çocuk hakları; 42 eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi; 74 dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı
- md. 90: usulüne göre yürürlüğe konmuş antlaşmalar kanun hükmündedir, Anayasa'ya aykırılıkları ileri sürülemez; temel haklara ilişkin antlaşma ile kanun çatışırsa antlaşma esas alınır (2004)
- Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru (md. 148, 2010): Anayasa ve AİHS'in ortak koruduğu haklar, kamu gücünün ihlali, olağan kanun yollarının tüketilmesi, 30 gün
- Kamu Denetçiliği Kurumu: TBMM Başkanlığına bağlı, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetler; Kamu Başdenetçisini TBMM gizli oyla dört yıl için seçer. TİHEK (2016): ayrımcılık başvuruları, ulusal önleme mekanizması
Sık karıştırılanlar:
- Beyanname bağlayıcı bir antlaşma değildir; 1966 sözleşmeleri bağlayıcıdır
- AİHM Avrupa Birliği'nin değil, Avrupa Konseyi'nin mahkemesidir; AB Adalet Divanı Lüksemburg'dadır
- AİHM üst derece mahkemesi değildir, ulusal kararı bozmaz; yeniden yargılama iç hukukta yapılır
- AİHM'e başvuru süresi artık altı ay değil, dört aydır
- Türkiye'de Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapmadan AİHM'e gidilirse başvuru kural olarak reddedilir
- Eğitim hakkı AİHS'in kendisinde değil, 1 No'lu Protokol'dedir
- Anayasa'ya göre ilköğretim Devlet okullarında parasızdır, özel okullarda değil
- Kişisel verilerin korunması 'özel hayatın gizliliği' başlığındadır
Çözümlü örnekler
Gazeteci Selim Bey, bir yazısı nedeniyle aldığı mahkûmiyetin ifade özgürlüğünü ihlal ettiğini düşünüyor. Hangi yolları hangi sırayla kullanabilir?
Önce istinaf ve temyiz gibi olağan kanun yollarını tüketir; karar kesinleşir.
İfade özgürlüğü hem Anayasa'da (26. madde) hem AİHS'te (10. madde) korunduğu için, kesin karardan sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapabilir.
Anayasa Mahkemesi başvuruyu reddederse, bu kararın bildiriminden itibaren dört ay içinde AİHM'e başvurabilir.
Bir veli, köyüne okul açılması için valiliğe dilekçe veriyor. Velinin talebi hangi kuşak ve statüdeki bir hakka dayanır, bu hakkın dayanakları nelerdir?
Veli devletten okul yapmak gibi olumlu bir edim istediği için talep pozitif statüdeki bir isteme hakkına dayanır.
Eğitim hakkı ekonomik, sosyal ve kültürel haklardandır, yani ikinci kuşak bir haktır; gerçekleşmesi devletin mali kaynaklarına bağlıdır (Anayasa md. 65).
Hakkın dayanakları: Anayasa md. 42, Beyanname md. 26, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi md. 13 ve Çocuk Hakları Sözleşmesi md. 28. Dilekçe vermek ise ayrıca Anayasa'nın 74. maddesindeki dilekçe hakkının kullanılmasıdır.
Kendini dene: 5 soru
1. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'ni kabul eden organ ve kabul yılı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- ABM Genel Kurulu — 1966
- BBM Genel Kurulu — 1948
- CBM Güvenlik Konseyi — 1948
- DAvrupa Konseyi — 1950
- EAvrupa Konseyi — 1966
Cevabı gör
Doğru cevap: B (BM Genel Kurulu — 1948)
- Beyanname, BM Genel Kurulunca 10 Aralık 1948'de Paris'te kabul edildi.
- 1966, BM'nin iki ikiz sözleşmesinin yılıdır; Güvenlik Konseyi ve Avrupa Konseyi Beyanname'yi kabul eden organ değildir.
2. Jellinek'in statü kuramına göre aşağıdakilerden hangisi pozitif statü haklarına örnektir?
- AKonut dokunulmazlığı
- BHaberleşme hürriyeti
- CSeçme ve seçilme hakkı
- DSosyal güvenlik hakkı
- EDin ve vicdan hürriyeti
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Sosyal güvenlik hakkı)
- Pozitif statü hakları (isteme hakları) devletten olumlu bir edim, yani hizmet ya da yardım istemeyi sağlar.
- Sosyal güvenlik devletten güvence ve hizmet ister. Konut dokunulmazlığı, haberleşme ile din ve vicdan hürriyeti negatif statü; seçme ve seçilme aktif statü hakkıdır.
3. Aşağıdakilerden hangisi insan haklarının temel özelliklerinden biri değildir?
- ADevletçe verilme
- BEvrensel olma
- CVazgeçilmez olma
- DDevredilmez olma
- EDoğuştan gelme
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Devletçe verilme)
- İnsan hakları, kişinin insan olması nedeniyle sahip olduğu haklardır; devlet bu hakları yaratmaz, tanır ve güvence altına alır.
- Evrensellik, vazgeçilmezlik, devredilmezlik ve doğuştan gelme bu hakların özellikleridir; devletçe verilme ise insan hakları anlayışına aykırıdır.
4. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi hangi uluslararası örgütün sistemi içinde yer alır ve nerededir?
- AAvrupa Birliği — Strazburg
- BAvrupa Konseyi — Lahey
- CAvrupa Konseyi — Strazburg
- DAvrupa Birliği — Lüksemburg
- EBirleşmiş Milletler — Lahey
Cevabı gör
Doğru cevap: C (Avrupa Konseyi — Strazburg)
- AİHM, Avrupa Konseyi'nin hazırladığı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'yle kurulmuştur ve Strazburg'dadır.
- Avrupa Birliği'nin yargı organı Lüksemburg'daki Avrupa Birliği Adalet Divanı'dır; AİHM ile karıştırılmamalıdır.
5. Lise son sınıf öğrencisi Mert 17 yaşındadır ve ülkesinin kanunlarına göre henüz reşit olmamıştır. Çocuk Hakları Sözleşmesi'ne göre Mert için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A15 yaşını geçtiği için Sözleşme'nin kapsamından çıkmıştır.
- BLise öğrencisi olduğundan eğitim dışındaki güvencelerden yararlanamaz.
- CReşit olmadığı sürece 18 yaşını doldurduktan sonra da Sözleşme'nin koruması devam eder.
- D16 yaşını doldurduğu için ancak velisinin başvurusuyla korunabilir.
- E18 yaşından küçük olduğu için Sözleşme'nin koruması altındadır.
Cevabı gör
Doğru cevap: E (18 yaşından küçük olduğu için Sözleşme'nin koruması altındadır.)
- Sözleşme'nin 1. maddesine göre çocuk, kendisine uygulanabilecek kanuna göre daha erken reşit olmadıkça 18 yaşına kadar her insandır.
- Mert 17 yaşında ve reşit olmadığından Sözleşme'nin bütün güvencelerinden yararlanır.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.