Temel Hak ve Ödevler
KPSS Genel Kültür · Vatandaşlık
Temel hak ve ödevler; 1982 Anayasası'nın kişi hakları, sosyal ve ekonomik haklar ile siyasi haklar biçimindeki üçlü sınıflamasını, hak arama yollarını (dilekçe, bilgi edinme, kamu denetçisi, bireysel başvuru), vatandaşlık ödevlerini ve hakların sınırlanma ölçütlerini kapsar. KPSS Vatandaşlık'ında anayasa ile birlikte en sık sorulan alandır.
Bilmen gereken kurallar
Haklar üç gruba ayrılır: KİŞİ hakları (yaşama hakkı, kişi özgürlüğü, konut dokunulmazlığı, düşünce ve inanç özgürlüğü, haberleşme gizliliği) devletten karışmama ister; SOSYAL ve EKONOMİK haklar (eğitim, sağlık, çalışma, sosyal güvenlik, konut) devletten olumlu edim ister; SİYASİ haklar (seçme-seçilme, parti kurma, dilekçe, kamu hizmetine girme, vatandaşlık) yönetime katılmayı sağlar.
Hak arama yolları: dilekçe hakkı (kendisiyle ya da kamuyla ilgili istek ve şikâyet için TBMM'ye ve yetkili makamlara başvurma), bilgi edinme hakkı, Kamu Denetçiliği Kurumu'na (Ombudsman) başvurma, temel hak ihlallerinde Anayasa Mahkemesi'ne BİREYSEL BAŞVURU, iç hukuk yolları tükendikten sonra AİHM'e başvuru.
Vatandaşlık ödevleri: vergi vermek (mali güce göre), askerlik yapmak, kanunlara uymak, seçme hakkını kullanmak (seçmenlik hem hak hem ödev sayılır), oy verirken serbest ve gizli oy ilkesi geçerlidir. Vergide adalet ilkesi, herkesin ödeme gücüne göre katkı vermesini gerektirir.
Sınırlama rejimi: temel haklar ancak KANUNLA, Anayasa'daki özel sebeplere dayanılarak, ölçülü biçimde ve hakkın özüne dokunmadan sınırlanabilir. Olağanüstü hâllerde sınırlama genişler ama yaşama hakkı, işkence yasağı, din-vicdan kanaatini açıklamaya zorlanamama, suç ve cezaların geriye yürümezliği ile masumiyet karinesi askıya alınamaz.
Çözümlü örnekler
Eğitim hakkı hangi hak grubuna girer ve devletten ne ister?
Eğitim hakkı devletten okul, öğretmen ve olanak sağlamasını ister
Devletten olumlu edim isteyen haklar sosyal ve ekonomik haklardır
Bu nedenle eğitim hakkı sosyal ve ekonomik haklar grubundadır
Bir kişi temel hakkının ihlal edildiğini düşünüyorsa hangi iç hukuk yolunu kullanır?
Önce olağan yargı yollarını (mahkemeler) tüketmesi gerekir
Yollar tükendiyse Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapar
İç hukuk tükenmeden AİHM'e başvuru kabul edilmez
Kendini dene: 5 soru
1. Yaşama hakkı hangi hak grubunda yer alır?
- AKişi hakları
- BSosyal haklar
- CSiyasi haklar
- DEkonomik haklar
- EKültürel haklar
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Kişi hakları)
- Yaşama hakkı devletin karışmamasını ve korumasını gerektirir.
- Devletten karışmama isteyen haklar kişi haklarıdır.
2. Eğitim hakkı hangi hak grubunda yer alır?
- ASosyal ve ekonomik haklar
- BSiyasi haklar
- CKişi hakları
- DKişi dokunulmazlığı
- EYargısal haklar
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Sosyal ve ekonomik haklar)
- Eğitim hakkı devletten okul ve öğretmen sağlamasını ister.
- Olumlu edim isteyen haklar sosyal ve ekonomik haklardır.
3. Seçme ve seçilme hakkı hangi hak grubundadır?
- AKişi hakları
- BSiyasi haklar
- CEkonomik haklar
- DSosyal haklar
- EKültürel haklar
Cevabı gör
Doğru cevap: B (Siyasi haklar)
- Yönetime katılmayı sağlayan haklar siyasidir.
- Parti kurma ve kamu hizmetine girme de bu gruptadır.
4. Temel hak ihlalinde iç hukukta başvurulan son yol aşağıdakilerden hangisidir?
- AAİHM
- BSayıştay
- CKamu Denetçiliği Kurumu
- DAnayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru
- EDanıştay
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru)
- Olağan yargı yolları tükendikten sonra bireysel başvuru yapılır.
- AİHM ancak iç hukuk tükendikten sonra devreye girer.
5. Kamu Denetçiliği Kurumu için kullanılan diğer ad aşağıdakilerden hangisidir?
- ASayıştay
- BUyuşmazlık Mahkemesi
- CDanıştay
- DYargıtay
- EOmbudsman
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Ombudsman)
- Kurum idarenin işleyişini denetler ve öneride bulunur.
- Uluslararası kullanımda Ombudsman olarak bilinir.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.