Ölçmenin Temelleri
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi · Eğitim Bilimleri
Ölçmenin temelleri; ölçme ve değerlendirme kavramlarını, ölçme türlerini, ölçek düzeylerini, ölçme hatalarını, bir ölçme aracında aranan güvenirlik, geçerlik ve kullanışlılık niteliklerini ve değerlendirmenin ölçütüne ve işlevine göre türlerini kapsar.
Bilmen gereken kurallar
Temel kavramlar ve ölçekler:
- Ölçme: bir niteliğin gözlenip sonucun sayı ya da sembolle ifade edilmesi. Değerlendirme: ölçme sonucunun bir ölçütle karşılaştırılıp karar verilmesi (ölçme sonucu + ölçüt + karar). Ölçme olmadan değerlendirme yapılamaz; değerlendirme yapılmadan ölçme yapılabilir. Ölçmenin öğeleri: ölçülecek nitelik, birim, başlangıç (sıfır) noktası
- Ölçme türleri: doğrudan (uzunluk), dolaylı (sıcaklık, başarı, zekâ; eğitimdeki ölçmelerin çoğu), türetilmiş (hız, yoğunluk)
- Sınıflama (adlandırma): yalnız ayırt eder, sayılar etikettir. Sıralama: büyüklük sırası, aralıklar eşit değil. Eşit aralıklı (aralık ölçeği): aralıklar eşit, sıfır bağıl (°C, takvim yılı; sınav puanları da eşit aralıklı kabul edilir); toplama-çıkarma anlamlı, oran anlamsız. Oranlı (oran ölçeği): mutlak sıfır (uzunluk, kütle, süre, yaş); oran anlamlı. Bazı kaynaklar türetilmiş ölçmeyi dolaylı ölçmenin bir türü sayar
- Ölçek düzeyi sınıflamadan oranlıya doğru yükselir; üst düzey ölçek alttakilerin tüm özelliklerini taşır, alta dönüştürülebilir (bilgi kaybıyla), alttan üste dönüştürülemez
Ölçme hataları ve güvenirlik:
- Sabit hata: her ölçmede herkese aynı miktarda; sıralamayı değiştirmez. Sistematik hata: kaynağı belirlenebilen, belli kişi, grup ya da koşullara bağlı düzenli hata (puanlayıcı yanlılığı, belli gruba yabancı maddeler); bazı kaynaklarda ölçülen büyüklüğe bağlı olarak düzenli biçimde artan hata da sistematik sayılır (ağırlığın %2'si kadar fazla tartan terazi). Tesadüfi (rastgele, seçkisiz) hata: yönü ve miktarı kestirilemez; ölçme tekrarlanıp ortalama alınarak azaltılır
- Hata kaynakları: ölçme aracı, uygulama ortamı, puanlayıcı, ölçülen kişi (yorgunluk, kaygı, şans). Puanlayıcı kaynaklı hatalar: hale (halo) etkisi (öğrenci hakkındaki genel izlenimin puana yansıması), cömertlik ya da katılık, sıra etkisi (önceki kâğıdın sonrakinin puanını etkilemesi)
- Klasik test kuramı: gözlenen puan = gerçek puan + hata. Tesadüfi hata güvenirliği ve geçerliği; sabit ve sistematik hata geçerliği düşürür
- Güvenirlik: ölçme sonuçlarının tesadüfi hatalardan arınık ve tutarlı olması; katsayı 0-1. Yöntemler: test-tekrar test (kararlılık), eşdeğer (paralel) formlar (eşdeğerlik), iç tutarlılık (homojenlik): iki yarıya bölme + Spearman-Brown, KR-20 (1-0 puanlama), KR-21 (1-0, güçlükler eşit varsayılır), Cronbach alfa (likert, kısmi puan gibi çok kategorili puanlama da); puanlayıcılar arası ve puanlayıcı içi güvenirlik
- Güvenirliği artıranlar: madde sayısının artması, heterojen grup, orta güçlükte maddeler, nesnel puanlama (cevap anahtarı, dereceli puanlama anahtarı), açık yönerge, yeterli süre. Şans başarısı düşürür; hız testlerinde iç tutarlılık katsayısı yapay olarak yüksek çıkar
Geçerlik, kullanışlılık ve değerlendirme türleri:
- Geçerlik: aracın ölçmek istediği niteliği başka niteliklerle karıştırmadan ölçmesi; kullanım amacına göre değerlendirilir (bir amaç için geçerli olan araç başka amaç için olmayabilir). Güvenirlik geçerliğin ön koşuludur: gerekli ama yeterli değildir. Geçerliği düşürenler: ölçülmek istenmeyen niteliklerin karışması (ağır dil, yazı güzelliği), ipucu veren maddeler, belirsiz yönerge, kopya, uygunsuz uygulama koşulları
- Kapsam (içerik) geçerliği: maddelerin kazanım ve konuları dengeli temsil etmesi; belirtke tablosu ve uzman görüşü. Görünüş (yüzey) geçerliği: yalnızca öyle görünmesi, kanıt değildir
- Ölçüt dayanaklı (ölçüt bağıntılı) geçerlik: uygunluk ya da eş zaman (ölçüt aynı dönemde), yordama ya da yordayıcı (ölçüt ileride). Yapı (kavram) geçerliği: kuramsal yapının ölçülmesi; faktör analizi
- Kullanışlılık: hazırlama, uygulama, puanlama ve yorumlamada zaman, emek ve maliyet bakımından ekonomiklik
- Mutlak (ölçüt dayanaklı, ölçüte dayalı) değerlendirme: önceden belirlenmiş mutlak ölçüt. Bağıl (norm dayanaklı, norma dayalı) değerlendirme: grubun başarısına dayanan bağıl ölçüt. Öğrencinin kendi önceki performansıyla karşılaştırılması ise bireysel gelişime dayalı değerlendirmedir
- Tanılayıcı (tanıma, diagnostik): öğretim öncesi hazır bulunuşluk, ön koşul öğrenmeler; süreçte giderilemeyen güçlüklerin nedenleri. Biçimlendirici (biçimlendirme, izleme, formatif): süreç içinde eksikleri belirleyip giderme, not verilmez; her konu ya da ünite sonunda uygulanan izleme testleri de biçimlendiricidir. Düzey belirleyici (sonuç, özetleyici, summatif): sonda not, geçme-kalma, belge
Sık karıştırılanlar:
- Sınav puanında sıfır bağıldır: 0 alan öğrencinin hiç bilgisi yok denemez; sınav puanları eşit aralıklıdır, oranlı değildir
- Sınıflama ölçeğinde sayılar (forma numarası gibi) yalnız etikettir; büyüklük bildirmez
- Sabit hata sıralamayı değiştirmez ama mutlak bir ölçüte göre verilen kararı değiştirebilir
- Güvenilir bir araç geçerli olmayabilir (hep 2 kg fazla tartan baskül); güvenirliği düşük bir araç geçerli olamaz
- Test-tekrar testte ara kısaysa hatırlama katsayıyı yükseltir; homojen grupta katsayı düşer
- Kapsam geçerliği belirtke tablosuyla sağlanır; görünüş geçerliği kanıt değildir
- "Ölçüt dayanaklı geçerlik" (dış ölçütle ilişki) ile "ölçüt dayanaklı değerlendirme" (mutlak değerlendirme) farklı kavramlardır
- Biçimlendirici değerlendirmede not verilmez; biçimlendirici dönüte rağmen süren güçlüğün nedenini aramak tanılayıcı değerlendirmedir
Çözümlü örnekler
Bir öğretmen 25 maddelik, 1-0 puanlanan çoktan seçmeli ünite testinin güvenirliğini tek bir uygulamayla belirlemek istiyor. Hangi yöntemleri kullanabilir, sonucu nasıl yorumlar?
Tek uygulama olduğu için iç tutarlılık yöntemleri uygundur: maddeler 1-0 puanlandığı için KR-20 (güçlükler eşit kabul edilirse KR-21) ya da testi tek ve çift numaralı maddelere bölüp Spearman-Brown düzeltmesi.
Katsayı 1'e yaklaştıkça puanlar tesadüfi hatalardan daha arınıktır.
Katsayı düşük çıkarsa benzer nitelikte maddeler ekleyip testi uzatabilir, çok kolay ya da çok zor maddeleri orta güçlükte maddelerle değiştirebilir.
Bir ilçe millî eğitim müdürlüğü, ortaokul öğrencileri için yıl sonu matematik testi geliştiriyor. Testin geçerliğine ilişkin hangi kanıtları toplayabilir?
Kapsam geçerliği: konu ve kazanımlar belirtke tablosuyla dengelenir; uzmanlar maddelerin kazanımları temsil edip etmediğini inceler.
Ölçüt dayanaklı geçerlik: puanlar aynı dönemde öğretmenlerin verdiği matematik notlarıyla karşılaştırılır (uygunluk); gelecek yılın matematik başarısını kestirip kestirmediğine bakılır (yordama).
Bu kanıtlar ancak test güvenilirse anlamlıdır; çünkü güvenirlik geçerliğin ön koşuludur.
Kendini dene: 5 soru
1. Ölçme sonuçlarının bir ölçütle karşılaştırılarak ölçülen nitelik hakkında karar verilmesi sürecine ne ad verilir?
- AÖlçme
- BDeğerlendirme
- CGözlem
- DPuanlama
- ESınıflandırma
Cevabı gör
Doğru cevap: B (Değerlendirme)
- Ölçme sonucu, ölçüt ve karar bir araya geldiğinde değerlendirme yapılmış olur.
- Ölçme yalnız niteliği gözleyip sayı ya da sembolle ifade eder; karar içermez.
2. Aşağıdakilerden hangisi oranlı ölçekle elde edilmiş bir veriye örnektir?
- ABir öğrencinin doğduğu il
- BBir öğrencinin sınavdaki başarı sırası
- CBir şehirde ölçülen hava sıcaklığı (°C)
- DBir koşucunun 400 metreyi bitirme süresi
- EBir öğrencinin kimlik numarası
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Bir koşucunun 400 metreyi bitirme süresi)
- Sürede sıfır, sürenin hiç olmadığı noktadır (mutlak sıfır); 50 saniye 25 saniyenin iki katıdır.
- °C eşit aralıklıdır; 0 °C sıcaklığın yokluğu değildir. Doğum yeri ve kimlik numarası sınıflama, başarı sırası sıralamadır.
3. Yönü ve miktarı önceden kestirilemeyen; yorgunluk, dikkat dağınıklığı ve şans gibi etkenlerden kaynaklanan ölçme hatasına ne ad verilir?
- ATesadüfi hata
- BSabit hata
- CSistematik hata
- DPuanlayıcı yanlılığı
- EKapsam yetersizliği
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Tesadüfi hata)
- Bir ölçmeden diğerine yönü ve miktarı değişen hata tesadüfi hatadır.
- Sabit hata herkese aynı miktarda, sistematik hata belli kişi ya da gruplara hep aynı yöndedir.
4. Beden eğitimi öğretmeni, okulun atletizm takımına 60 metreyi 9 saniyenin altında koşan bütün öğrencileri alacağını önceden duyuruyor ve seçmeleri buna göre yapıyor. Öğretmenin seçmede yaptığı değerlendirmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- AÖğrenciler birbirleriyle karşılaştırıldığı için bağıl değerlendirme yapılmıştır.
- BTakıma alınacak öğrenci sayısı önceden sınırlandığı için bağıl değerlendirme yapılmıştır.
- CKoşu süreleri sıralama ölçeğinde olduğu için değerlendirme yapılamaz.
- DÖlçüt grubun ortalamasına göre belirlendiği için norm dayanaklı değerlendirme yapılmıştır.
- EÖnceden belirlenmiş bir ölçüt kullanıldığı için mutlak değerlendirme yapılmıştır.
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Önceden belirlenmiş bir ölçüt kullanıldığı için mutlak değerlendirme yapılmıştır.)
- 9 saniye önceden belirlenmiş bir ölçüttür; bu süreyi geçen herkes takıma girer, kaç kişi olduğu önemli değildir.
- Bağıl değerlendirmede öğrencinin yeri grubun başarısına göre belirlenirdi.
5. Ölçek türleriyle ilgili; I. Araç plaka kodları (06, 34, 35) sınıflama ölçeğiyle elde edilir. II. Bir öğrencinin İngilizce sınavından aldığı puan oranlı ölçekle elde edilir. III. Otellerin yıldız düzeyi (bir yıldızlı, iki yıldızlı…) sıralama ölçeğiyle elde edilir. yargılarından hangileri doğrudur?
- AYalnız II
- BI ve II
- CI ve III
- DII ve III
- EI, II ve III
Cevabı gör
Doğru cevap: C (I ve III)
- Plaka kodları yalnız illeri ayırt eden etiketlerdir (I); yıldız düzeyi otelleri sıraya koyar ama düzeyler arasındaki farkların eşit olduğu varsayılmaz (III).
- Sınav puanında sıfır bağıldır; 0 alan öğrencinin hiç bilgisi olmadığı söylenemez. Bu yüzden sınav puanı eşit aralıklıdır (II yanlış).
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.