İlk Türk-İslam Devletleri
KPSS Genel Kültür · Tarih
İlk Türk-İslam devletleri; Türklerin İslamiyet'le tanışmasını ve Talas Savaşı'nı, Abbasî ordusundaki Türkleri ve Mısır'daki Türk devletlerini, Karahanlıları, Gaznelileri, Büyük Selçukluları, Selçuklu devlet teşkilatını, Malazgirt sonrası birinci beylikleri, Türkiye Selçuklularının kuruluşunu, yükselişini ve Moğol hâkimiyetine girişini, dönemin kültür ve ekonomi hayatını kapsar.
Bilmen gereken kurallar
İslamiyet ve ilk devletler:
- Emevîlerin mevâlî politikası İslamlaşmayı yavaşlattı; Talas (751) sonrası Türklerle Araplar arasında iş birliği başladı
- Mu'tasım Türk askerler için Sâmerrâ'yı kurdurdu (836); Mısır'da Tolunoğulları (868-905) ve İhşîdîler (935-969)
- Karahanlılar: bilinen ilk kağan Bilge Kül Kadır Han; ilk Müslüman hakan Satuk Buğra Han (Abdülkerim); 960 toplu ihtida; 1041-42'de ikiye ayrılma; Batı kolu 1088'de Selçuklulara bağlandı, 1212'de Harezmşahlar son verdi
- Eserler: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hâcib, 1069-70, aruz, mesnevi), Dîvânü Lugāti't-Türk (Kâşgarlı Mahmud, 1072-74), Atebetü'l-Hakāyık (Edib Ahmed Yüknekî), Dîvân-ı Hikmet (Ahmed Yesevî, hece)
- Gazneliler: Alp Tegin 963, asıl kurucu Sebük Tegin; Mahmud (998-1030) Hindistan'a 17 sefer, "Yemînü'd-devle"; Ribât-ı Mâhî (1019-20); 1186'da Gurlular son verdi
Büyük Selçuklular:
- Kınık boyu; Selçuk Bey Cend'de Müslüman oldu
- Dandanakan 1040 (kuruluş), Pasinler 1048 (Bizans'a karşı ilk büyük zafer), Bağdat 1055, "doğunun ve batının hükümdarı" unvanı 1058
- Alparslan: Ani 1064, Malazgirt 1071; Melikşah: en geniş sınırlar, Nizâmülmülk (Siyâsetnâme, Nizamiyeler; Bağdat Nizamiyesi 1067), Celâlî takvimi
- Sencer: Katvan 1141, Oğuz isyanı 1153, ölüm ve devletin sonu 1157
- Teşkilat: ülke hanedanın ortak malı; melik ve atabey; Büyük Divan'ın başkanı vezir, kesin karar hükümdarın; ikta (Nizâmülmülk sistemleştirdi); alametler: hutbe, sikke (para), tuğra, çetr, nevbet
Anadolu:
- Birinci beylikler: Saltuklu (Erzurum), Mengücüklü (Erzincan, Divriği), Danişmendli (Sivas, Tokat, Amasya), Artuklu (Hasankeyf, Mardin, Harput; el-Cezerî, Malabadi Köprüsü), Çaka Bey (İzmir, ilk açık deniz Türk donanması)
- Türkiye Selçukluları: Süleyman Şah İznik (1075/1078-81); Haçlılar sonrası Konya; Miryokefalon 1176; Antalya 1207, Sinop 1214; Keykubad: Alanya, Sudak 1224, Yassıçemen 1230; Babaî isyanı 1239-40; Kösedağ 1243; son 1308
- Kültür: Ahilik (Kırşehir), kervansaraylar (Aksaray Sultanhanı 1229), soyulan tüccarın zararının devletçe ödenmesi; Mevlânâ (Farsça), Yunus Emre (Türkçe); 1277'de divanda Türkçe kararı
Sık karıştırılanlar:
- Dandanakan'da yenilen Gazneli hükümdarı Mahmud değil Mesud'dur
- Gaznelilere Selçuklular değil Gurlular son verdi (1186)
- Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girdi; unvan 1058'de verildi
- Batı Karahanlılara son veren Harezmşahlardır; Karahıtaylar egemen olmuştu
- Nizamiyeler ilk medrese değildir; ikta sistemini Nizâmülmülk kurmadı, sistemleştirdi
- Kutadgu Bilig aruzla yazılmış bir mesnevidir; hece ölçüsü Yesevî'nin hikmetlerindedir
- Kösedağ II. Gıyaseddin Keyhüsrev dönemindedir, Keykubad'ın değil
Çözümlü örnekler
Malazgirt ile Miryokefalon savaşlarının Anadolu tarihindeki yerini karşılaştırın.
Malazgirt (1071), Alparslan'ın Bizans'ı yenmesiyle Türklerin Anadolu'ya yerleşmesini başlattı; ardından birinci beylikler kuruldu.
Miryokefalon (1176), II. Kılıç Arslan'ın Bizans'ı yenmesiyle Bizans'ın Anadolu'yu geri alma ümidini bitirdi.
Biri kapıyı açan, öteki Türk varlığını kalıcı hâle getiren savaştır; aralarında yaklaşık bir asır vardır.
Yassıçemen zaferi Türkiye Selçukluları için neden yeni bir tehlike doğurdu?
1230'da I. Alâeddin Keykubad, Harezmşah Celâleddin'i Yassıçemen'de yendi.
Harezmşahların gücü kırılınca Selçuklular ile Moğollar arasında bir engel kalmadı; iki devlet komşu oldu.
Komşuluk Moğol baskısını doğrudan Anadolu'ya taşıdı; Keykubad'ın ölümünden birkaç yıl sonra devlet Moğol hâkimiyetine girdi.
Kendini dene: 5 soru
1. 751'de yapılan Talas Savaşı'nda karşı karşıya gelen güçler aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- AEmevîler — Çin (Tang)
- BAbbasîler — Bizans
- CAbbasîler — Çin (Tang)
- DEmevîler — Bizans
- EKarahanlılar — Karahıtaylar
Cevabı gör
Doğru cevap: C (Abbasîler — Çin (Tang))
- Talas'ta Abbasî ordusu ile Tang hanedanı yönetimindeki Çin ordusu savaştı; Karluklar Çinlilere arkadan saldırdı.
- Emevîler 750'de yıkılmıştı; Bizans ve Karahanlılar Talas'ta taraf değildir.
2. Karahanlı hükümdarlarından, Müslüman olan ilk hakan olup Abdülkerim adını alan hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?
- ABilge Kül Kadır Han
- BTabgaç Buğra Han
- CŞemsülmülk Nasr
- DAli Tegin
- ESatuk Buğra Han
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Satuk Buğra Han)
- Satuk Buğra Han Müslüman olan ilk Karahanlı hakanıdır ve Abdülkerim adını almıştır.
- Bilge Kül Kadır Han bilinen ilk kağandır; Tabgaç Buğra Han Kutadgu Bilig'in sunulduğu, Şemsülmülk Nasr Ribât-ı Melik'i yaptıran hükümdardır. Ali Tegin de XI. yüzyılda Mâverâünnehir'de hüküm süren bir Karahanlıdır.
3. Bir yazar, kendi dilinin Arapça kadar zengin olduğunu göstermek ve Araplara bu dili öğretmek amacıyla, içinde bir harita da bulunan bir eser hazırlamıştır. Bu eser aşağıdakilerden hangisidir?
- AKutadgu Bilig
- BDîvânü Lugāti't-Türk
- CAtebetü'l-Hakāyık
- DDîvân-ı Hikmet
- ESiyâsetnâme
Cevabı gör
Doğru cevap: B (Dîvânü Lugāti't-Türk)
- Kâşgarlı Mahmud'un Dîvânü Lugāti't-Türk'ü Arapça açıklamalı bir Türkçe sözlüktür ve Araplara Türkçe öğretmeyi amaçlar.
- Kutadgu Bilig ve Atebetü'l-Hakāyık öğüt veren eserlerdir; Siyâsetnâme devlet yönetimi üzerinedir.
4. Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşu kabul edilen savaş aşağıdakilerden hangisidir?
- ADandanakan
- BPasinler
- CMalazgirt
- DKatvan
- EMiryokefalon
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Dandanakan)
- 1040'ta Tuğrul ve Çağrı Beyler Dandanakan'da Gaznelileri yendi; bu zafer devletin kuruluşu sayılır.
- Öteki savaşlar devlet kurulduktan sonra yapılmıştır.
5. 1071 Malazgirt Savaşı'nın en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
- AKarahanlı Devleti doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı.
- BBizans, Anadolu'yu geri alma ümidini yitirdi.
- CSelçuklular Bizans'la ilk kez karşı karşıya geldi.
- DTürklerin Anadolu'ya yerleşmesinin önü açıldı.
- EBüyük Selçuklu Devleti kuruldu.
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Türklerin Anadolu'ya yerleşmesinin önü açıldı.)
- Alparslan'ın zaferiyle Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı; ardından birinci beylikler kuruldu.
- Öteki şıklar başka savaşların sonuçlarıdır ya da Malazgirt'ten önce gerçekleşmiştir.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.