Yer Şekilleri ve Sular
KPSS Genel Kültür · Coğrafya
Türkiye'nin yer şekilleri ve suları; dağ sıralarını ve ovaları, iç kuvvetlerle (orojenez, epirojenez, volkanizma, deprem) dış kuvvetlerin (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga, karstlaşma) oluşturduğu şekilleri, akarsu havzalarını, gölleri ve yer altı sularını kapsar. Fiziki coğrafya sorularının çoğu bu konudan gelir ve genellikle şekil-oluşum eşleşmesi biçiminde sorulur.
Bilmen gereken kurallar
İç kuvvetler yerin iç enerjisiyle çalışır: orojenez (dağ oluşumu) kıvrım ve kırık dağları, epirojenez (kıta oluşumu) geniş alanlı yükselme-alçalmayı, volkanizma volkan konilerini ve platoları, deprem ise kırıkların boşalmasını doğurur. Bunların tümü yer şeklini BÜYÜTÜR ya da yükseltir.
Dış kuvvetler yer şeklini AŞINDIRIR ve biriktirir: akarsu (vadi, delta, dev kazanı, birikinti konisi), rüzgâr (kumul, mantar kaya — kurak bölgelerde etkili), buzul (sirk, buzul vadisi, mor kaya — yüksek dağlarda), dalga (falez, kıyı oku, lagün), karstlaşma (mağara, lapya, dolin, uvala, polye — kireç taşı alanlarında).
Türkiye'de akarsuların genel özellikleri: rejimleri düzensizdir (yağış rejimine bağlı), eğim fazla olduğu için akış hızları yüksek ve hidroelektrik potansiyelleri büyüktür, ulaşıma elverişli değildir. En uzun akarsu Kızılırmak, en fazla su taşıyan Fırat'tır. Havzalar açık (denize ulaşan) ve kapalı (denize ulaşmayan: Konya, Tuz Gölü, Van) olarak ayrılır.
Göller oluşumlarına göre ayrılır: tektonik (Van, İznik, Sapanca, Burdur), karstik (Kestel, Salda çevresi erime çukurları), volkanik (Nemrut, Meke), set gölleri (Tortum heyelan seti, Bafa alüvyal set), buzul gölleri (yüksek dağlarda sirk gölleri). Van Gölü Türkiye'nin en büyük gölüdür; Tuz Gölü ikinci büyük ve çok sığdır.
Çözümlü örnekler
Konya Ovası'nın kapalı havza olmasının nedeni nedir?
Havzadaki akarsular denize ulaşamıyor
Çevresi yükseltilerle kuşatılmış, çıkış vadisi yok
Sular havza içinde göl ve bataklıklarda toplanıp buharlaşır
Karstik şekillerin Akdeniz Bölgesi'nde yaygın olmasının nedeni nedir?
Bölgede kalın kireç taşı katmanları bulunur
Yağış suları kireç taşını eriterek boşluk açar
Böylece mağara, dolin ve polye gibi karstik şekiller oluşur
Kendini dene: 5 soru
1. Dağ oluşumu olayına ne ad verilir?
- AOrojenez
- BEpirojenez
- CVolkanizma
- DKarstlaşma
- EErozyon
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Orojenez)
- Yan basınçlarla kıvrılma ya da kırılma sonucu dağlar oluşur.
- Epirojenez ise geniş alanların topluca yükselip alçalmasıdır.
2. Akarsuyun denize döküldüğü yerde alüvyon biriktirmesiyle oluşan şekil hangisidir?
- ADelta
- BFalez
- CVadi
- DKumul
- ESirk
Cevabı gör
Doğru cevap: A (Delta)
- Taşınan malzeme deniz önünde birikir.
- Bu biriktirme şekline delta ovası denir.
3. Dalga aşındırmasıyla oluşan dik kıyı yamacına ne ad verilir?
- ALagün
- BFalez
- CKıyı oku
- DDolin
- EPolye
Cevabı gör
Doğru cevap: B (Falez)
- Dalga kıyıyı oyarak dikleştirir.
- Bu dik yamaca falez (yalıyar) denir.
4. Karstik şekillerin oluşabilmesi için hangi kaya türü gereklidir?
- AGranit
- BBazalt
- CKum taşı
- DKireç taşı
- EMermer dışı metamorfik kaya
Cevabı gör
Doğru cevap: D (Kireç taşı)
- Kireç taşı suda kolay çözünür.
- Erime sonucu dolin, mağara ve polye gibi şekiller oluşur.
5. Türkiye'nin en uzun akarsuyu hangisidir?
- AFırat
- BSakarya
- CYeşilırmak
- DDicle
- EKızılırmak
Cevabı gör
Doğru cevap: E (Kızılırmak)
- Kızılırmak tümüyle Türkiye içinde akan en uzun akarsudur.
- En fazla su taşıyan akarsu ise Fırat'tır.
Bu konunun tamamını Oktif'te çöz
Kısa konu videosu, adım adım alıştırmalar ve kolaydan sınav seviyesine aşama aşama sorular. Yanlışların Kol Hafızası'na düşer, vakti gelince geri gelir.